Ο Davide Groppi είναι Ιταλός σχεδιαστής φωτισμού, γεννημένος στην Piacenza. Στα τέλη της δεκαετίας του ‘80, μετά από μια αρχική εκπαίδευση στο σχέδιο, ίδρυσε ένα μικρό εργαστήριο στο ιστορικό κέντρο της πόλης, επινοώντας και κατασκευάζοντας φωτιστικά με το δικό του όνομα. Με την πάροδο του χρόνου, η δημιουργική ανεξαρτησία μέσα από τη διαχείριση των δικών του προϊόντων βοήθησε την ανάπτυξη της εταιρείας του με πρωτότυπα, μοναδικά φωτιστικά που διανέμονται σε όλο τον κόσμο.

Στο έργο του, βασικά χαρακτηριστικά είναι η απλότητα, η ελαφρότητα, το συναίσθημα, η επινοητικότητα και η έκπληξη. Αφετηρία κάθε ιδέας του μπορεί να είναι ένα έργο τέχνης, κάποιο τυχαίο αντικείμενο, η μαγεία, η επιθυμία να φτιάχνει πράγματα με τα χέρια του ή απλώς η ανάγκη του να παίζει και να διασκεδάζει με το φως.

 

Σ.Μ.: Τι σας τράβηξε αρχικά στον σχεδιασμό φωτισμού και σε ποιες διαφορετικές πτυχές του στράφηκε το ενδιαφέρον σας κατά τη διάρκεια της δραστηριότητάς σας;

D.G.: Στον σχεδιασμό φωτισμού με τράβηξε η ανάγκη να επικοινωνήσω και να κάνω μια δουλειά που θα ήταν δική μου. Το φως πάντα με γοήτευε και πάντα μου άρεσε η ιδέα να αφηγούμαι ιστορίες με τα φωτιστικά. Πλέον ενδιαφέρομαι κυρίως για την άυλη διάσταση του φωτός και, επομένως, για τη δυνατότητα να εφεύρω κάτι νέο, που δεν έχει ξαναγίνει ποτέ.

 

 

Σ.Μ.: Το πρώτο σχέδιο που σας έκανε γνωστό προέκυψε μέσα από μια συνάντηση με τη Maddalena de Padova, από μια εταιρεία καταξιωμένη κυρίως στον χώρο του επίπλου. Τι πιστεύετε ότι βρισκόταν στην ουσία του σχεδίου σας ώστε να ταιριάξει με τον χαρακτήρα της de Padova;

D.G.: Πιστεύω ότι η Maddalena De Padova ένιωσε το πάθος μου για το φως και τα φωτιστικά και επίσης, κατανόησε έναν συγκεκριμένο τρόπο με τον οποίο περιγράφω τη δουλειά μου.

 

 

Σ.Μ.: Ο σχεδιασμός και η παραγωγή συνδέονται στενά. Πόσο νωρίς επιλέξατε να γίνετε παραγωγός των δικών σας σχεδίων και ποια ήταν τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα αυτής της απόφασης;

D.G.: Αμέσως. Ήμουν πολύ νέος για να σκεφτώ πώς θα μπορούσα να παρουσιάσω τις ιδέες μου σε εταιρείες. Έτσι, αποφάσισα να γίνω ο ίδιος παραγωγός όσων επινοούσα. Ήταν μια περιπέτεια, αλλά είχα την ευκαιρία να αναπτυχθώ ανεξάρτητα, απαλλαγμένος από τους τυπικούς περιορισμούς της βιομηχανίας.

 

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος Villas 2024.

Το Ateno Architecture Studio ιδρύθηκε το 2018 στην Αθήνα, από τους αρχιτέκτονες Γιώργο Φιορεντίνο και Ηλία Θεοδωράκη. Αρχική επιδίωξη ήταν η δημιουργία ενός χώρου συνεργασίας με επίκεντρο την αρχιτεκτονική σύνθεση, που θα ενθαρρύνει το διάλογο και τον πειραματισμό γύρω από τη μορφή και τις χωρικές σχέσεις του δομημένου περιβάλλοντος. Με την πάροδο του χρόνου, η ομάδα διεύρυνε το πεδίο δραστηριοτήτων της, αναλαμβάνοντας ένα ευρύ φάσμα ιδιωτικών και δημόσιων έργων. Με όραμα να λειτουργεί ως οργανισμός που ενσωματώνει την έρευνα, το σχεδιασμό και την κατασκευή σε μια ενιαία δημιουργική διαδικασία, το γραφείο εξελίσσεται, ατενίζοντας με αισιοδοξία το μέλλον.

 

ek: Ένα από τα πρώτα έργα σας αφορούσε την ανακαίνιση ενός κατεστραμμένου εστιατορίου στο Μάτι Αττικής, με μια αφηγηματική πρόταση στην οποία η μνήμη έπαιζε κυρίαρχο ρόλο. Έχετε αντιμετωπίσει με τον ίδιο τρόπο και τις μετέπειτα ανακαινίσεις που αναλάβατε; Ποια είναι η βασικότερη πρόκληση όταν πρέπει να αλλάξετε τη χρήση ενός χώρου;

ΑΤΕΝΟ: Η επέμβαση σε ένα υφιστάμενο κτίσμα είναι μια διεργασία ανάγνωσης και επανερμηνείας. Κάθε οίκημα φέρει ένα αφήγημα ενσωματωμένο στη μορφή, τη διαρρύθμιση και τα ίχνη χρήσης που το συγκροτούν. Τα στοιχεία αυτά υπαγορεύουν συνθήκες διαβίωσης, φέρουν μνήμες και ιστορίες, που συχνά συνθέτουν το πλαίσιο εργασίας μας.

Η σημαντικότερη πρόκληση στην αλλαγή χρήσης ενός χώρου είναι πως, ενίοτε, καλούμαστε να πραγματοποιήσουμε παρεμβάσεις στο αφήγημα με τρόπο σχεδόν βίαιο. Μέσα από τη δουλειά μας, επιδιώκουμε να διατηρούμε ζωντανά αποσπάσματα της ιστορίας, δημιουργώντας ταυτόχρονα ένα φρέσκο υπόβαθρο, που θα υποδεχθεί τις ιστορίες των μελλοντικών ενοίκων.

Η ισορροπία μεταξύ παλαιού και νέου, η διατήρηση ή ριζική αλλαγή χαρακτήρα ενός χώρου, η διαφύλαξη τεχνοτροπιών που έχουν εκλείψει, παράλληλα με την ενσωμάτωση νέων υλικών και τεχνολογιών, αποτελούν για εμάς μια διαρκή, δημιουργική άσκηση.

 

 

ek: Από τα μη πραγματοποιημένα έργα σας ξεχωρίζουν οι προτάσεις για το Ελένειο Δημόσιο Νηπιαγωγείο και το Κτίριο Τεχνών του Κολλεγίου Αθηνών. Αν και διαφορετικά μορφολογικά, υπήρξε κάποια κοινή αντιμετώπιση στα δύο αυτά έργα; Ποια είναι κατά τη γνώμη σας η συμβολή της αρχιτεκτονικής στην υποστήριξη μιας σύγχρονης εκπαιδευτικής εμπειρίας;

ΑΤΕΝΟ: Αντιμετωπίζουμε τους αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς ως ευκαιρίες για πειραματισμό, εξωστρέφεια και συνεργασία. Άλλωστε, το γραφείο μας ιδρύθηκε με αφορμή ένα διαγωνισμό για Εγκαταστάσεις Κοινής Ωφέλειας στη Θεσσαλονίκη. Τα έργα που αναφέρετε μελετήθηκαν σε συνεργασία με συναδέλφους και φίλους -τον Δημήτρη Ζαμπόπουλο, τον Νέστορα Σκαντζούρη (Κτίριο Τεχνών) και το Studio Spacecraft (Ελένειο).

Κάθε σχεδιαστικό εγχείρημα διαμορφώθηκε από ποικίλους παράγοντες -τον τόπο, το σενάριο ζωής, τις συλλογικές αναφορές της εκάστοτε μελετητικής ομάδας- με κοινή επιδίωξη τη δημιουργία χώρων μάθησης διαχρονικών, που συγκινούν και εμπνέουν. Πιστεύουμε πως η αρχιτεκτονική μπορεί να ενισχύσει την εκπαιδευτική εμπειρία, τόσο λειτουργικά όσο και βιωματικά. Αναλογίες, γεωμετρίες, οπτικές φυγές, σχέσεις φωτός-σκιάς, χρώματα και υφές που συναντάμε στο σχολικό περιβάλλον ως παιδιά, συνθέτουν την πρώτη μας εικόνα για τον κόσμο, εγγράφονται στη μνήμη μας και επανέρχονται, συνειδητά ή ασυνείδητα, στην πορεία της ζωής μας.

 

 

ek: Καθώς το γραφείο σας αναπτύσσεται, υπάρχουν συγκεκριμένες κατηγορίες έργων ή τυπολογίες στις οποίες ελπίζετε να εμβαθύνετε;

ΑΤΕΝΟ Αναμφίβολα, όπως και η πλειονότητα των αρχιτεκτονικών γραφείων στην Ελλάδα, δραστηριοποιούμαστε κυρίως σε έργα που σχετίζονται με υποδομές τουρισμού, εμπορίου ή κατοίκησης -σε νέα ή υφιστάμενα κελύφη. Στη μέχρι τώρα διαδρομή μας, προσεγγίζουμε κάθε έργο με το ίδιο ενδιαφέρον. Ανεξαρτήτως κλίμακας ή τυπολογίας, οι διαφορετικές προκλήσεις που συνοδεύουν κάθε αντικείμενο μελέτης μας κινητοποιούν, διευρύνουν το γνωσιακό μας επίπεδο και ενισχύουν τη δημιουργικότητα της ομάδας.

Ιδανικά, θα θέλαμε στο μέλλον να εμπλακούμε σε όσο το δυνατόν περισσότερες κατηγορίες έργων, χωρίς να εστιάζουμε σε κάποια συγκεκριμένη τυπολογία. Ωστόσο, παρατηρούμε χάσμα μεταξύ ιδιωτικών και δημόσιων υποδομών -από τα πεζοδρόμια έως τα νοσοκομεία, τα σχολεία και τα κτίρια διοίκησης. Αναγνωρίζουμε ως επιτακτική την ανάγκη υλοποίησης ποιοτικών έργων συλλογικού ενδιαφέροντος και αν μη τι άλλο, θα μας ενδιέφερε να συνεισφέρουμε με ουσιαστικό τρόπο προς αυτή την κατεύθυνση.

Οι Kydoniatis Architects, με έδρα την Αθήνα, είναι αρχιτεκτονικό γραφείο με συνέχεια που απλώνεται σε τρεις γενιές. Τα έργα που αναλαμβάνει είναι μικρής και μεγάλης κλίμακας: ολοκληρωμένα τουριστικά θέρετρα και resorts, κατοικίες και συγκροτήματα κατοικιών, πολυκατοικίες και παραθεριστικές κατοικίες, αποκαταστάσεις και ανακατασκευές, πάνω από 240 καταστήματα υψηλών προδιαγραφών, κτίρια γραφείων, εκπαιδευτήρια, βιομηχανίες φαρμάκων και data centers.

Η προσέγγιση του γραφείου συνδυάζει λειτουργικότητα και βιωσιμότητα με σεβασμό στον τόπο, οργανώνοντας σύνθετα προγράμματα, με βαθιά γνώση της κατασκευής. Την πορεία του γραφείου καθοδηγεί σήμερα ο αρχιτέκτονας Κωνσταντίνος Κυδωνιάτης, εκπροσωπώντας τη νεότερη γενιά, μαζί με τον αδελφό του Φαίδωνα.

 

Σ.Μ.: Το γραφείο έχει μεγάλη εμπειρία στον σχεδιασμό ολοκληρωμένων resorts, στη λογική του “all inclusive”. Πώς ξεκίνησε αυτή η δραστηριότητα και πώς μεταβλήθηκαν τα σχετικά πρότυπα μέσα στα χρόνια; Έχει μέλλον η τυπολογία αυτή ως προς τη βιωσιμότητα;

Κωνσταντίνος Κυδωνιάτης: Έχουμε αναλάβει επανειλημμένα μεγάλης κλίμακας συγκροτήματα, δυναμικότητας έως 2.000 κλινών. Ωστόσο θεωρώ ότι ο όρος “all inclusive” παραμένει παρεξηγημένος: ιστορικά συνδέθηκε με “φθηνό” τουρισμό, ενώ σήμερα καλύπτει και προϊόντα υψηλότατων προδιαγραφών. Υπάρχει ελληνική αλυσίδα-υπόδειγμα που λειτουργεί με αυτό το μοντέλο, με ιδιαίτερα αυξημένο ημερήσιο κόστος διαμονής. Τα ξενοδοχεία που σχεδιάζουμε, είτε απευθύνονται σε ζευγάρια είτε σε οικογένειες, είτε προσφέρουν μόνο διαμονή είτε πλήρες πακέτο υπηρεσιών, τηρούν αυστηρά πρότυπα ποιότητας και οργάνωσης.

Η προσωπική μου εμπλοκή ξεκίνησε στα πρώτα μου επαγγελματικά βήματα, στο γραφείο του πατέρα μου. Πριν από 25 χρόνια, οικογενειακή ξενοδοχειακή επιχείρηση με τρία συγκροτήματα στην Κύπρο μάς ανέθεσε να τη στηρίξουμε στα πρώτα της βήματα στην Ελλάδα, στη Ρόδο. Έκτοτε η επιχείρηση εξελίχθηκε σε κολοσσό με πάνω από 45 resorts και η συνεργασία συνεχίζεται. Η εμπειρία εκείνης της περιόδου, σε συνδυασμό με τη σταθερή σχέση εμπιστοσύνης, μας έδωσε ένα στέρεο πλαίσιο για να κατανοούμε βαθιά τις λειτουργικές ροές, τους κύκλους ανακαίνισης και τις στρατηγικές διαφοροποίησης της εμπειρίας. Το διαρκές πρόβλημα της χώρας είναι η απουσία οργανωμένου, συνεκτικού σχεδίου για τον τουρισμό. Οι πολιτικές σπάνια έχουν συνέχεια, οι υποδομές υπολείπονται και ο συνολικός συντονισμός δεν επαρκεί. Η ιδιωτική πρωτοβουλία, παρότι ώθησε εντυπωσιακά την αναβάθμιση καταλυμάτων και υπηρεσιών λόγω ανταγωνισμού, δεν αρκεί από μόνη της. Πολλοί κινούνται με γνώμονα το στενό συμφέρον, χωρίς ευρύτερη στρατηγική. Σε κόμβους άφιξης και αναχώρησης όπως αεροδρόμια και λιμάνια, οι υποδομές είναι συχνά ανεπαρκείς, ενώ οι μετακινήσεις προς και από αυτά παραμένουν προβληματικές, παρά το ότι μιλάμε για μία κατεξοχήν τουριστική χώρα.

Πιστεύω ότι η Ελλάδα οφείλει και μπορεί να απευθύνεται σε ευρύ φάσμα επισκεπτών, από πολύ υψηλή έως μέση δαπάνη. Κρίσιμη προτεραιότητα είναι η επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου, τουλάχιστον στα μεγάλα νησιά (Ρόδος, Κρήτη, Κέρκυρα, Κως). Τα νέα συγκροτήματα πρέπει να σχεδιάζονται εξαρχής για λειτουργία πέρα από τους 6-7 μήνες, με επαρκείς κλειστούς χώρους δραστηριοτήτων και ευελιξία προγράμματος. Τα μεγάλα resorts διευκολύνουν αυτή τη μετάβαση, προσφέροντας πλούσια γκάμα εστίασης, αναψυχής, ευεξίας και άθλησης, με σαφή οργάνωση ροών και υποδομών.

Τα οργανωμένα συγκροτήματα εξυπηρετούν υποδειγματικά τις οικογένειες, με ασφαλείς, διακριτούς και ποιοτικούς χώρους για όλες τις ηλικίες. Τα μικρότερα καταλύματα, από την άλλη, προσφέρουν πιο εξειδικευμένες εμπειρίες με ισχυρό κοινό. Το κρίσιμο ζητούμενο, ανεξαρτήτως κλίμακας, είναι να τηρούνται προδιαγραφές και να υπάρχει οργάνωση.

Δυστυχώς, μεγάλο μέρος της προσφοράς παραμένει μη οργανωμένο. Ως προς τη βιωσιμότητα, το “all inclusive” σαφώς έχει μέλλον, εφόσον ενσωματώνει βιοκλιματικές στρατηγικές, ενεργειακές και υδατικές βελτιστοποιήσεις, κυκλικές πρακτικές υλικών, επάρκεια σκιάσεων και φυσικού αερισμού και υποδομές λειτουργίας όλο τον χρόνο. Έτσι παύει να είναι ένα “ισοπεδωτικό” πακέτο και μετατρέπεται σε εργαλείο ορθολογικής διαχείρισης πόρων και εμπειριών, με μετρήσιμα οφέλη για τον τόπο.

 

 

Σ.Μ.: Συχνά ανακαινίζετε παλαιότερα έργα σας για να τα φέρετε στα σύγχρονα πρότυπα. Πότε αξιοποιούνται υφιστάμενα χαρακτηριστικά και πότε απαιτείται νέα αρχιτεκτονική;

Κ.Κ.: Η μακροχρόνια σχέση με τους πελάτες είναι γνώρισμα του γραφείου. Συνήθως, μετά από περίπου 12 χρόνια λειτουργίας, ένα κατάλυμα χρειάζεται ανανέωση -άλλοτε συνολική, άλλοτε στοχευμένη. Ενδεικτικές παρεμβάσεις είναι η προσθήκη ιδιωτικών κολυμβητικών δεξαμενών στα ισόγεια δωμάτια, η αισθητική και ενεργειακή αναβάθμιση, η δημιουργία εσωτερικής πισίνας για επιμήκυνση της σεζόν, η αναδιοργάνωση της εστίασης με πολλαπλά σημεία και θεματικές επιλογές. Εκεί όπου παλαιότερα υπήρχαν 1-2 εστιατόρια, σήμερα τα μεγάλα resorts απαιτούν 6-7, συν 4-5 σημεία για καφέ-ποτό.

Στα νεότερα κτίρια οι επεμβάσεις είναι συνήθως ήπιες, με έμφαση στην ενέργεια και στον φωτισμό. Στα παλαιότερα, συχνά σε προνομιακές τοποθεσίες, προχωρούμε ουσιαστικά σε ριζική ανακατασκευή, με νέο, σύγχρονο αρχιτεκτονικό λεξιλόγιο και τεχνικό υπόβαθρο. Στατιστικά, για κάθε νέο ξενοδοχείο που μελετάμε, ανακατασκευάζουμε τουλάχιστον διπλάσιες παλαιότερες μονάδες του ίδιου χαρτοφυλακίου -μια πραγματικότητα που αντανακλά την ανάγκη ανανέωσης σε ώριμες τουριστικά αγορές.

 

 

Σ.Μ.: Ποια άλλα κτιριακά έργα αναλαμβάνετε το γραφείο και πώς τροφοδοτεί η εμπειρία σας τον ξενοδοχειακό σχεδιασμό;

Κ.Κ.: Μας ενδιαφέρουν οι νέες προκλήσεις και τα διαφορετικά κτιριολογικά προγράμματα. Μελετάμε και υλοποιούμε μονοκατοικίες, συγκροτήματα κατοικιών, πολυκατοικίες, παραθεριστικές κατοικίες, αποκαταστάσεις και ανακατασκευές, κτίρια γραφείων, εκπαιδευτήρια, ακόμη και φαρμακοβιομηχανίες. Έχουμε σχεδιάσει και υλοποιήσει πάνω από 240 καταστήματα υψηλού επιπέδου. Η αλληλεπίδραση ανάμεσα στις τυπολογίες είναι αμφίδρομη, όμως διαπιστώνω ότι η εμπειρία από τα “άλλα” έργα τροφοδοτεί ισχυρότερα τον ξενοδοχειακό σχεδιασμό: ένα ολοκληρωμένο resort είναι, στην πράξη, μια μικρή πόλη.

Στο πρόγραμμα ενός θέρετρου συνυπάρχουν υποδοχή, εστίαση, κλειστοί, υπαίθριοι και ημιυπαίθριοι χώροι δραστηριοτήτων, αθλητικές εγκαταστάσεις, spa, πισίνες, καταστήματα, παιδικοί σταθμοί και παιδικές χαρές, αίθουσες πολλαπλών χρήσεων και αμφιθέατρα, ιατρεία, επαγγελματικές κουζίνες, αποθήκες, αποδυτήρια, χώροι και δωμάτια προσωπικού, μηχανοστάσια, δεξαμενές και εγκαταστάσεις επεξεργασίας νερού και λυμάτων. Η κατανόηση αυτής της πολυπλοκότητας απαιτεί σχεδιασμό που ισορροπεί ανάμεσα στη λειτουργία, την εμπειρία και την ανθεκτικότητα. Εκεί ακριβώς αξιοποιούμε τη γνώση από τις λοιπές τυπολογίες, ώστε το σύνολο να είναι περισσότερο από το άθροισμα των μερών του.

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 302 | Νοέμβριος 2025.

Με πορεία που απλώνεται σε σχεδόν επτά δεκαετίες, το γραφείο Θύμιος Παπαγιάννης και Συνεργάτες -TPA, που ιδρύθηκε στην Αθήνα το 1959, κατέχει ξεχωριστή θέση στον τομέα σχεδιασμού και διαχείρισης του χώρου στην Ελλάδα. Συνδυάζοντας αρχιτεκτονική και τοπίο, πολεοδομία, χωροταξία και περιβαλλοντική διαχείριση, όπως και επιστήμες των μηχανικών, το γραφείο λειτουργεί ως μια συλλογική, διεπιστημονική ομάδα που δρα με βαθιά αίσθηση της κοινωνικής ευθύνης του, με όραμα την ισορροπία ανθρώπου και φύσης σε διαχρονική προοπτική. Η σημερινή του ταυτότητα διαμορφώνεται τόσο από την παρακαταθήκη του πλούσιου παρελθόντος με το οποίο το προίκισαν διακεκριμένοι εταίροι του και ασφαλώς ο ιδρυτής και εμπνευστής του, ο Θύμιος Παπαγιάννης -αρχιτέκτων, πολεοδόμος, περιβαλλοντολόγος- όσο και από τον σταθερό του προσανατολισμό να αναστοχάζεται τον ρόλο του ως συμβούλου μελετητή σε έναν σύγχρονο κόσμο που αλλάζει. Η Ήβη Νανοπούλου, διευθύνουσα εταίρος του γραφείου, μιλά για την προσήλωσή της στη συνέχεια, στην ευθύνη του γραφείου να αποτελεί έναν ζωντανό πυρήνα μελετητών -ανοιχτό, σύγχρονο, δημοκρατικό, ανταποκρινόμενο στις προκλήσεις του καιρού μας- προάγοντας συνεργασίες, προωθώντας την αρχιτεκτονική και τον σχεδιασμό του χώρου με γνώμονα την αειφορία και την ανάδειξη της ταυτότητας κάθε τόπου.

 

Σ.Μ.: Το γραφείο διατηρεί μια διεπιστημονική προσέγγιση, που συνδυάζει τον σχεδιασμό με την τεχνολογία, την οικολογία και τον πολιτισμό. Ποιες ανάγκες προβλέπετε ότι θα προκύψουν -στην Ελλάδα και διεθνώς- σε επίπεδο αρχιτεκτονικού και πολεοδομικού σχεδιασμού μέσα στην επόμενη δεκαετία;

Ήβη Νανοπούλου: Οι σημερινές προκλήσεις είναι τεράστιες, όπως και οι ευθύνες μας να απαντήσουμε σε αυτές: Ενδεικτικά, η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και η ανάπτυξη της ανθεκτικότητάς μας σε ακραία φαινόμενα, η προστασία του μοναδικού μας τοπίου και της υπαίθρου που αποψιλώνεται ραγδαία, η ενδυνάμωση των τοπικών κοινωνιών και η διασφάλιση της κοινωνικής συνοχής για ομαλή ενσωμάτωση των εκάστοτε πιέσεων, ο περιορισμός της σπατάλης πόρων -με κυριότερους εκείνους της γης, του νερού, της ενέργειας- και η διασφάλιση ευελιξίας στον σχεδιασμό, καθώς ζούμε εκ φύσεως σε ένα περιβάλλον μεταβαλλόμενων αναγκών…

Η αξιοποίηση της τεχνολογίας, με τρόπο συμβατό με πανανθρώπινες, διαχρονικές αξίες. Έχει γίνει κτήμα μας πλέον να δουλεύουμε με τρόπο ολοκληρωμένο, σε όλες τις κλίμακες και σε όλο και πιο διευρυμένα γνωστικά πεδία, με εργαλείο την τεχνολογία, ώστε να μπορούμε να απαντούμε σε νέες προκλήσεις, να ελέγχουμε το αποτύπωμά μας στον χώρο μέσω μιας διαδικασίας “zoom in” και “zoom out” με γνώμονα αφενός τον άνθρωπο ως κοινωνικό ον και αφετέρου τη φύση ως αειφόρο λειτουργία.

Το μεγάλο διακύβευμα σήμερα, στον τόπο μας και διεθνώς, είναι να αντλούμε γνώση από το παρελθόν, να ζούμε ως συνέχειά του και όχι σε ρήξη με αυτό, να αποκαταστήσουμε τη σχέση μας με την ύπαιθρο ως πλουτοπαραγωγικό και ζωντανό τόπο, να περιορίσουμε τις ανάγκες μας, να ξαναβρούμε η χαρά και την ισορροπία της ζωής, τη συνύπαρξη μέσα στο μέτρο, την ομορφιά, την περιβαλλοντική ενσυναίσθηση. Εργαζόμαστε για αυτό και ενθαρρύνουμε όπως μπορούμε το έργο του Μεσογειακού Ινστιτούτου για τη Φύση και τον Άνθρωπο (MedINA), ΜΚΟ που δημιούργησε ο Θύμιος Παπαγιάννης προ εικοσαετίας.

 

 

Σ.Μ.: Η άυλη πολιτιστική κληρονομιά δεν αποτελεί απλώς πεδίο καταγραφής, αλλά θεμέλιο της σχεδιαστικής φιλοσοφίας του γραφείου. Πώς μεταφράζεται αυτό το πολιτισμικό υπόβαθρο σε μια σύγχρονη, ενεργή διαδικασία παραγωγής χώρου; Με ποιους τρόπους η μνήμη γίνεται μοχλός εξέλιξης και καινοτομίας;

Η.Ν.: Ίσως αρκετός κόσμος είχε τη χαρά να δει μια μοναδική έκθεση στο Μουσείο Ακροπόλεως, “Allspice: Michael Rakowitz και Αρχαίοι Πολιτισμοί” που πραγματεύεται τη σημασία της ταυτότητας και της μνήμης, της ανθεκτικότητας… Προσωπικά με συγκλόνισε η ικανότητα του δημιουργού αλλά και των εμπνευστών – επιμελητών της έκθεσης να αναδείξουν αφενός την αξία του διαλόγου μεταξύ άυλης και υλικής κληρονομιάς, μεταξύ αρχαίων πολιτισμών και σύγχρονης τέχνης και αφετέρου τον πόνο του τραύματος, της απώλειας της συνοχής ενός μνημείου ή μιας συλλογής και την ανάγκη αποκατάστασης της ασυνέχειάς τους.

Πώς, όμως, μεταφράζουμε στη δουλειά μας, του αρχιτέκτονα-πολεοδόμου, αυτό το πολιτισμικό υπόβαθρο; Με ποιους τρόπους η μνήμη γίνεται, στα σύγχρονα έργα μας, μοχλός ανάπτυξης και καινοτομίας; Ενδεικτικά θα αναφερθώ σε μια πολύ πρόσφατη διεθνή διάκριση: Το γραφείο μας απέσπασε φέτος τον Ιούνιο το βραβείο “European Architectural Heritage Intervention (AHI)” στην κατηγορία Urban Planning, για τη μελέτη του masterplan του αρχαιολογικού χώρου της Αρχαίας Κορίνθου, με τίτλο “Bridging Time and Space: Master Plan for theRegeneration of Ancient Corinth”. Η μελέτη εκπονήθηκε σε συνεργασία με το ΥΠΠΟ, την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κορίνθου και την Αμερικανική Σχολή Κλασσικών Σπουδών στην Αθήνα και ξεχώρισε ανάμεσα  σε πλήθος διεθνών συμμετοχών για την καινοτόμο και ολιστική του προσέγγιση στη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς. Όπως δημοσίευσε η ίδια η Σχολή, “στοχεύει να γεφυρώσει τα ιστορικά στρώματα του αρχαιολογικού χώρου με τις ανάγκες της τοπικής κοινωνίας και των επισκεπτών. Αποτελεί πρότυπο υπεύθυνου και εμπνευσμένου σχεδιασμού για τη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς, συνδυάζοντας παραδοσιακά εργαλεία πολεοδομικής παρέμβασης, με τη βιώσιμη ανάπτυξη και την πρότυπη διαχείριση φυσικών και πολιτιστικών τοπίων. Το δε βραβείο αναγνωρίζει τη δύναμη ενός συλλογικού οράματος για την προστασία και τον επαναπροσδιορισμό των πολιτιστικών τοπίων”, όπως δήλωσε η διευθύντρια της Σχολής, Bonna D. Wescoat.

 

 

Σ.Μ.: Το γραφείο δραστηριοποιείται σε πολλαπλές κλίμακες: από την εθνική χωροταξική στρατηγική και τη διαχείριση του τοπίου, έως τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό. Ποιο είναι το κύριο διακύβευμα όταν καλείστε να ενοποιήσετε διαφορετικά επίπεδα επέμβασης μέσα σε ένα ενιαίο σύστημα σκέψης και πράξης;

Η.Ν.: Δεν είναι τόσο δύσκολο το διακύβευμα, αρκεί να αναζητά κανείς την αλήθεια σε αυτό που κάνει, για να είναι ουσιαστικός και πειστικός. Για να φτάσει κανείς να ενοποιήσει διαφορετικά επίπεδα παρέμβασης στο χώρο με τρόπο δημιουργικό και αναγεννητικό, απαιτούνται ασφαλώς συνεργασίες διεπιστημονικών ομάδων και διαδοχικές προσεγγίσεις.

Αφενός, λεπτομερής ανάλυση και κατανόηση του χώρου και των παραμέτρων που τον καθορίζουν, δίδοντας έμφαση στα χωρικά και πολιτισμικά χαρακτηριστικά όπως και στο τοπίο που αυτά συνθέτουν· αναζήτηση ενός ισχυρού οράματος και μιας προοπτικής που μπορεί να αφυπνίσει τοπικές δυνάμεις και να συνενώσει δράσεις πάνω στις οποίες θα υφάνει κανείς έναν ισχυρό ιστό παρεμβάσεων· προσδιορισμός μιας στρατηγικής για τη σταδιακή προσέγγιση του οράματος, και, εν τέλει, επεξεργασία ενός λεπτομερούς πλέγματος παρεμβάσεων. Στη στρατηγική αυτή σημαντικό ρόλο οφείλουν να παίξουν ο υγιής διάλογος, η διαβούλευση με τους εκάστοτε εμπλεκόμενους φορείς και οι συμμετοχικές διαδικασίες. Η παιδεία αυτή λείπει στον τόπο μας. Όταν όμως καταφέρνει να έχει αποτέλεσμα, τότε μπορεί να αποκτήσει δυναμική και ανθεκτικότητα στον χρόνο. Το έργο ανάπλασης του Φαληρικού Όρμου, το Πάρκο “Αέναον”, σήμερα υπό δημοπράτηση, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα προσήλωσης σε στόχους, συνεχούς διαλόγου και συνεκτικών επιλογών σχεδιασμού που άντεξαν και εξελίχτηκαν μέσα στο χρόνο.

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 301 | Οκτώβριος 2025.

 

Το βραβευμένο αρχιτεκτονικό γραφείο k-division ιδρύθηκε στην Αθήνα το 2013 από τον Μιχάλη Κραουνάκη. Δραστηριοποιείται σε ένα ευρύ φάσμα έργων, από τουριστικές μονάδες και κατοικίες έως επεμβάσεις σε υφιστάμενα κτίρια, αναλαμβάνοντας τον σχεδιασμό σε όλες του τις φάσεις, από τη σύλληψη της αρχικής ιδέας και την αρχιτεκτονική μελέτη μέχρι την επίβλεψη της κατασκευής και το interior design. Κύριο χαρακτηριστικό της δουλειάς τους είναι η επιμονή στη συνθετική ιδέα, η συνεργατική λειτουργία της ομάδας και η ενιαία προσέγγιση, από το γενικό concept έως την κατασκευαστική του εφαρμογή.

 

Σ.Μ.: Το γραφείο σας ιδρύθηκε μέσα στην περίοδο της οικονομικής κρίσης. Ποια ήταν τα καθοριστικά βήματα που σας επέτρεψαν να περάσετε, σταδιακά, σε έργα μεγαλύτερης κλίμακας;

Μιχάλης Κραουνάκης: Η περίοδος της κρίσης υπήρξε κομβική, όχι μόνο γιατί τότε ιδρύθηκε το γραφείο, αλλά και γιατί οι συνθήκες ήταν εξαιρετικά δύσκολες. Έχοντας όμως προσωπικά μια δεκαετή εμπειρία σε άλλο γραφείο, με έργα μικρής και μεσαίας κλίμακας, απέκτησα πολύτιμα εφόδια, τόσο σε επίπεδο τεχνογνωσίας όσο και ψυχικής ανθεκτικότητας, ώστε να μπορέσω να διαχειριστώ τη συγκυρία. Ξεκινήσαμε ουσιαστικά από την αρχή, επενδύοντας στον υπάρχοντα κύκλο πελατών και αναλαμβάνοντας έργα ανεξαρτήτως μεγέθους και αρχιτεκτονικού ενδιαφέροντος.

Αυτή η διαδικασία λειτούργησε για εμάς σαν ένα restart, μια ευκαιρία να αναστοχαστούμε τη φυσιογνωμία του γραφείου και να χτίσουμε σε σταθερές βάσεις. Επενδύσαμε στην ταυτότητά μας, τόσο σε επίπεδο branding και ονόματος, όσο και στην τελική του εικόνα προς τους πελάτες μας, ενώ ταυτόχρονα οργανώσαμε εσωτερικά το γραφείο για να μπορέσει να ανταποκριθεί στις σύγχρονες απαιτήσεις. Με τον χρόνο, αυτή η ενιαία στρατηγική, η οποία αποτυπωνόταν πλέον και στις αρχιτεκτονικές μας μελέτες, άρχισε να αποδίδει. Όταν εμφανίστηκαν τα πρώτα νέα projects, είμασταν έτοιμοι, τόσο οργανωτικά όσο και συνθετικά, ως δομή γραφείου. Η επιμονή μας στην παροχή ολιστικών υπηρεσιών και τη συνέπεια σε όλα τα επίπεδα, μάς οδήγησε σε αναθέσεις μεγαλύτερης κλίμακας, καθώς προφανώς αναγνωρίστηκε η συντεταγμένη αντιμετώπιση των έργων μας.

 

 

Σ.Μ.: Το έργο σας δεν ακολουθεί ένα τυποποιημένο ύφος ή εστιασμένο πεδίο ενασχόλησης. Πώς προσδιορίζετε εσείς το κοινό στο οποίο απευθύνεστε και με ποιον τρόπο επικοινωνείτε την αρχιτεκτονική σας πρόταση;

Μ.Κ.: Πράγματι, δεν έχουμε επιλέξει να ακολουθούμε ένα τυποποιημένο ύφος. Προσαρμόζουμε την αρχιτεκτονική μας γλώσσα ανάλογα με το έργο και τον πελάτη, μένοντας όμως πιστοί στις αξίες και τις αρχές μας. Αυτή η μη τυποποίηση είναι εμφανής και στην ψηφιακή μας παρουσία: το site του γραφείου δεν ακολουθεί τη νόρμα ενός “τυπικού“ αρχιτεκτονικού site. Θεωρούμε ότι όσοι το επισκέπτονται, πιθανότατα αναζητούν κάτι πιο προσωποποιημένο, πιο “tailor made“. Πρόκειται για μια σχέση αλληλεπίδρασης, στην οποία η στόχευση γίνεται συχνά έμμεσα, μέσα από το περιεχόμενο και την αίσθηση που εκπέμπει η δουλειά μας. Η επικοινωνία της αρχιτεκτονικής μας πρότασης ακολουθεί μεθοδολογία σαφή και εύκολα κατανοητή. Αν και ο τρόπος δεν διαφέρει ριζικά από άλλων αρχιτεκτονικών γραφείων, φροντίζουμε από νωρίς να αποσαφηνίζουμε το τελικό αποτέλεσμα. Οι κατόψεις, για παράδειγμα, σπάνια είναι κατανοητές για τον μέσο πελάτη.

Αντίθετα, η εικόνα και ιδίως η τρισδιάστατη μορφή, είναι πιο άμεση και αποτελεσματική. Από την προμελέτη παρουσιάζουμε την ογκοπλασία του έργου, η οποία βοηθά τον πελάτη να δει τον χώρο όπως πρόκειται να υλοποιηθεί. Σε μια εποχή υπερπληροφόρησης και ταχύτατης μετάδοσης εικόνων, προσπαθούμε να προσφέρουμε όχι μόνο έμπνευση, αλλά και γνώση: εξηγούμε τι σημαίνει σχεδιαστικά, τεχνικά και οικονομικά η κάθε πρόταση, “εκπαιδεύοντας“ τον πελάτη με τρόπο δημιουργικό.

 

 

Σ.Μ.: Το σχήμα του γραφείου σας βασίζεται σε μια νεανική ομάδα. Πώς διαμορφώνεται η σχέση ανάμεσα στην προσωπική ευθύνη του κάθε συνεργάτη και τη συλλογική συνθετική διαδικασία;

Μ.Κ.: Στην προσωπική μου επαγγελματική πορεία, είχα την τύχη να εργαστώ σε ένα γραφείο όπου, από πολύ νωρίς, μου δόθηκε η δυνατότητα να αναλαμβάνω πλήρως τον σχεδιασμό και την ευθύνη συγκεκριμένων έργων μεγάλου αναλογικά μεγέθους. Αυτή η εμπιστοσύνη λειτούργησε καταλυτικά για την εξέλιξή μου και το ίδιο μοντέλο εφαρμόζουμε πλέον και στο δικό μας γραφείο, απέναντι στους νέους αρχιτέκτονες που εντάσσονται στην ομάδα μας, δημιουργώντας ένα περιβάλλον μάθησης μέσα από την πράξη. Με αυτόν ακριβώς τον τρόπο εντάχθηκε στο γραφείο η αρχιτέκτονας Δωροθέα Αληγιάννη, την οποία σήμερα θεωρώ αναπόσπαστο κομμάτι της εξέλιξης του γραφείου μας.

Δωροθέα Αληγιάννη: Πιστεύουμε ότι μέσα από αυτή τη διαδικασία ο νέος αρχιτέκτονας εντρυφεί ουσιαστικά στο επάγγελμα, κατανοεί γρήγορα τις απαιτήσεις του ρόλου και βιώνει τόσο την ευθύνη όσο και την ικανοποίηση της δημιουργίας. Βεβαίως, όλα πραγματοποιούνται με την ενεργή εποπτεία των πιο έμπειρων μελών της ομάδας, διασφαλίζοντας την ποιότητα και καθοδήγηση του τελικού αποτελέσματος. Συμπερασματικά, η λειτουργία μας θα έλεγα ότι είναι βαθιά συλλογική. Πριν από κάθε παρουσίαση, αναζητούμε τη διαφορετική άποψη του συνόλου του γραφείου, αξιοποιώντας τον εσωτερικό διάλογο ως μέσο εμπλουτισμού της πρότασης. Αυτή η διαρκής ανταλλαγή σκέψης και ανοιχτού διαλόγου ενισχύει την αρχιτεκτονική ποιότητα και δίνει σε κάθε πρόταση μια συλλογικά επεξεργασμένη ταυτότητα. Για τον λόγο αυτό, η ισορροπία ανάμεσα στην προσωπική ευθύνη και στη συλλογική σύνθεση αποτελεί για εμάς βασικό πυρήνα της αρχιτεκτονικής διαδικασίας.

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 299 | Ιούλιος – Αύγουστος 2025.

 

Ο Ισπανός αρχιτέκτονας Fran Silvestre σπούδασε στο Πολυτεχνείο της Βαλένθια και συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές στην πολεοδομία στο Τεχνικό Πανεπιστήμιο της Eindhoven, στην Ολλανδία, ενώ παράλληλα εργαζόταν στο γραφείο των MVRDV. Κατόπιν, συνεργάστηκε με τον Álvaro Siza έως το 2005, οπότε ίδρυσε το προσωπικό του γραφείο, Fran Silvestre Arquitectos, στη Βαλένθια. Το 2016 ολοκλήρωσε το διδακτορικό του στο Πολυτεχνείο της Βαλένθια όπου και διδάσκει στην αρχιτεκτονική σχολή, διευθύνοντας μεταπτυχιακά προγράμματα. Η αρχιτεκτονική του ξεχωρίζει για το μοντέρνο της ιδίωμα, με μεγάλες λευκές επιφάνειες, εξαιρετικό χειρισμό του χώρου, του φωτός και των υλικών, καθαρές γεωμετρίες και εξώθηση της στατικής στα άκρα των σύγχρονων δυνατοτήτων της. Μιλήσαμε με τον Fran Silvestre με την αφορμή της παρουσίας του ως επίσημος προσκεκλημένος της Πρεσβείας της Ισπανίας στην Αθήνα και του οργανισμού ICEX-Interiors fromSpain, στην εκδήλωση “Shaping Spaces: A Spanish Perspective on Contemporary Architecture & Design”, στις 4 Ιουνίου στην “Αίγλη“ του Ζαππείου. Η επιμέλεια της εκδήλωσης έγινε από το ek magazine.

 

Σ.Μ.: Πώς αντιλαμβάνεστε τη σχέση ανάμεσα στη σύγχρονη αρχιτεκτονική και την κλασική παράδοση;

Fran Silvestre: Μας ενδιαφέρει πάρα πολύ αυτός ο συσχετισμός. Κατά κάποιον τρόπο, η παράδοση του κλασικού μας έχει διδάξει ότι οι αρχιτεκτονικές αναλογίες είναι ζήτημα τάξης, αρμονίας. Η σύγχρονη αρχιτεκτονική δεν είναι ρήξη, αλλά μια άλλου είδους συνέχεια. Η ιδέα μιας παράδοσης με στοιχεία καινοτομίας βρίσκεται στον πυρήνα της σκέψης μας, καθώς δεν πρόκειται για τίποτε άλλο παρά για σχεδιασμό πάνω σε αυτό που ήδη είναι δοκιμασμένο και δουλεύει, αλλά από μια νέα προοπτική -ανοιχτή στην τεχνολογία, τα υλικά και τον σημερινό τρόπο ζωής.

Η αρχιτεκτονική την οποία βρίσκουμε ενδιαφέρουσα αντλεί τις πηγές της από την παράδοση, πραγματοποιεί όμως μια νέα σύνθεση, έναν μετασχηματισμό, ενώ προσαρμόζεται σε μια άλλη εποχή και σε άλλες ανάγκες. Στον σχεδιασμό μας, μας απασχολεί να υπάρχει καθαρότητα, από τη δομή και από τις αναλογίες.

 

 

Σ.Μ.: Κεντρικό ρόλο στη δουλειά σας έχει η επιλογή των υλικών και η αντίληψη του φωτός. Πώς διαμορφώνετε την εμπειρία του χώρου με αυτόν τον οδηγό;

F.S. Μας αρέσει να δουλεύουμε με φυσικά υλικά για την ειλικρίνειά τους, την ικανότητά τους να γερνάνε όμορφα και την ισχυρή τους σύνδεση με τον τόπο Κάθε έργο για μας δεν γίνεται αντιληπτό ως κάτι ομοιόμορφο αλλά ως ένα ετερογενές όλον, όπου κάθε στοιχείο διατηρεί τον χαρακτήρα του συμμετέχοντας σε ένα συνεκτικό σύνολο. Το φως παίζει κρίσιμο ρόλο στην αρχιτεκτονική μας επειδή έχει τη δύναμη να μετασχηματίζει τα στατικά αντικείμενα. Μας συναρπάζει το πως η φαινομενική ακινησία της αρχιτεκτονικής αποκτά ζωή μέσα στη διάρκεια της μέρας, καθώς το φως κινείται πάνω στις επιφάνειες, τις αποκαλύπτει και τις αποκρύπτει. Αυτή η διαρκής εναλλαγή μετατρέπει τον χώρο σε εμπειρία.

 

 

Σ.Μ.: Έχετε τονίσει συχνά τη σημασία που έχει η κατασκευή μακέτας στο πλαίσιο της σχεδιαστικής διαδικασίας. Πώς μπορούν οι μακέτες να βοηθήσουν την επεξεργασία μιας αρχιτεκτονικής ιδέας και τι διαφορετικό θεωρείτε ότι προσφέρουν σε σχέση με τα ψηφιακά εργαλεία;

F.S. Μας αρέσει να σκεφτόμαστε με τα χέρια μας. Η εργασία με μακέτες έχει γίνει για μας ένα είδος διαλογισμού που μας επιτρέπει να αντιλαμβανόμαστε κάθε έργο σε ολοένα και μεγαλύτερο βάθος. Οι μακέτες θέτουν όρια, ακριβώς όπως η κατασκευή: Θέλουμε να δουλεύουμε με αυτόν τον τρόπο σκέψης, με τέτοιου είδους περιορισμούς. Τα ψηφιακά εργαλεία βεβαίως είναι πανίσχυρα και μας προσφέρουν πλήθος δυνατοτήτων, παραμένουμε όμως πιο κοντά στη χειρωνακτική μέθοδο. Το να δουλεύουμε με τα χέρια μας, μας δίνει πρόσβαση σε γνώση που δεν μπορούν από μόνα τους να μας παρέχουν τα ψηφιακά μέσα.

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 298 | Ιούνιος 2025.

Οι Point Supreme, με έδρα την Αθήνα, ιδρύθηκαν το 2008 στο Ρότερνταμ από τη Μαριάννα Ρέντζου και τον Κωνσταντίνο Πανταζή. Η σταδιοδρομία τους περιλαμβάνει το Λονδίνο, τις Βρυξέλλες, το Τόκιο και το Ρότερνταμ, όπου οι αρχιτέκτονες είχαν εργαστεί στους OMA και τους MVRDV. Το γραφείο έχει κερδίσει το 1ο βραβείο για ένα συγκρότημα κοινωνικής κατοικίας στο Τρόντχαϊμ, την προβλήτα του Φαλήρου στην Αθήνα, έναν δημόσιο χώρο στο Τελ Αβίβ, ένα πυροφυλάκιο στο Βέλγιο, τη νέα σχολή αρχιτεκτονικής στη Μασσαλία και ένα κέντρο καλλιτεχνών στο Γκενκ. Μελέτες τους για την πόλη έχουν εκτεθεί στη 13η Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής της Βενετίας, ενώ συχνά διδάσκουν σε διεθνείς σχολές αρχιτεκτονικής, όπως το Πανεπιστήμιο Columbia της Νέας Υόρκης και το EPFL στη Λωζάνη.

 

Σ.Μ.: Τι ήταν αυτό που σας τράβηξε αρχικά στην αρχιτεκτονική; Ποιο ήταν το “σημείο εισόδου“ σας και τι σηματοδότησε την κρίσιμη στιγμή κατά την οποία συνειδητοποιήσατε ότι είχατε δική σας άποψη για αυτή τη δουλειά;

Κωνσταντίνος Πανταζής: Για μένα ήταν δύο στοιχεία: πρώτον, κατάλαβα ότι μέσα από αυτό το επάγγελμα μπορεί κανείς να αλλάξει την εικόνα της πόλης και, δεύτερον, παρατηρούσα από νωρίς πόσο διαφορετικά αισθανόμουν όταν επισκεπτόμουν αλλιώτικα σπίτια, το οποίο μου φαινόταν συναρπαστικό.

Μαριάννα Ρέντζου: Εγώ σπούδασα Ηλεκτρολόγος Μηχανικός και μετά Χημικός Μηχανικός πριν συνειδητοποιήσω ότι η ανάγκη μου για δημιουργία ήταν πιο έντονη από το ενδιαφέρον μου για τα μαθηματικά και τη μηχανική. Η αρχιτεκτονική είναι συναρπαστική γιατί συνδυάζει τον ρεαλισμό με τη μοναδικότητα και τη φαντασία. Υπάρχει μια δομή -είτε πρόκειται για κτίριο, πόλη, εσωτερικό χώρο, έπιπλο- έτοιμη να υποδεχτεί τις ιδιαιτερότητες του χρήστη, της οικογένειας, της κοινωνίας, του αντικειμένου. Ταυτόχρονα η επίδραση της αρχιτεκτονικής είναι πολύ μεγάλη. Αυτό την καθιστά πολύ σημαντική.

 

 

Σ.Μ.: Μία από τις σημαντικές επιρροές στη δουλειά σας ήταν η απασχόλησή σας στους ΟΜΑ, στο Ρότερνταμ. Τι πέρασε από αυτή την εμπειρία στον τρόπο με τον οποίο δουλέψατε στην Ελλάδα, ακόμα και με τρόπους όχι προφανείς;

Κ.Π.: Η δουλειά μας δίπλα στον Ρεμ Κούλχας και τους ΟΜΑ ήταν απολύτως καθοριστική για τον τρόπο που σκεφτόμαστε την αρχιτεκτονική. Στην Ολλανδία νιώσαμε σαν να βάλαμε στο πλάι τις ως τότε σπουδές μας και να ξεκινήσαμε από την αρχή. Καταρχήν στους ΟΜΑ μάθαμε να σχεδιάζουμε μόνο αφότου έχουμε κάνει πρώτα εξονυχιστική έρευνα πάνω στο εκάστοτε θέμα-κτίριο. Το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου σχεδιασμού το περνάμε ακόμα ερευνώντας παραδείγματα από όλη την ιστορία της αρχιτεκτονικής, διεθνούς και ελληνικής, επώνυμης και παραδοσιακής. Και κάθε ιδέα ή πρόταση βασίζεται στο πρόγραμμα, τη λειτουργία, τον τρόπο που ο άνθρωπος θα χρησιμοποιήσει το κτίριο. Ακόμα και αποφάσεις που αφορούν τη μορφή και την εικόνα του κτιρίου, παίρνονται με βάση τη λειτουργία. Το κέντρο είναι ο άνθρωπος-χρήστης, και όχι το κτίριο-αντικείμενο. Τέλος, δεν υπάρχουν απαράβατοι κανόνες και συμβάσεις. Ο αρχιτέκτονας είναι πρώτα σεναριογράφος, και μετά καλλιτέχνης.

Μ.Ρ.: Το ενδιαφέρον στη δουλειά των ΟΜΑ ήταν η κριτική στάση απέναντι στο brief, η τολμηρή πρωτοβουλία όσον αφορά το έργο και τον πελάτη (self-initiation), η αντιμετώπιση της αρχιτεκτονικής σαν πολεοδομία και το ανάποδο -το κτίριο πάντα θα έδινε, θα πρόσφερε κάτι στην πόλη, ενώ η πόλη αντιμετωπιζόταν σαν κτίριο. Η πρότασή μας για την προβλήτα στο Φάληρο είναι ένα καλό παράδειγμα της εμπειρίας μας στους ΟΜΑ. Διευρύναμε το brief, η πρόταση δεν έληγε στην πλατφόρμα αλλά είχε επίδραση σε ολόκληρο το παραλιακό μέτωπο της πόλης.

 

 

Σ.Μ.: Μετά από μία μεγάλη διαδρομή στο εξωτερικό, αποφασίσατε να ανοίξετε το γραφείο σας στην Ελλάδα πάνω στην κορύφωση της κρίσης. Τι ήταν αυτό που σας τράβηξε στο συγκεκριμένο μέρος, τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή;

Κ.Π.: Μας ενδιαφέρει η πόλη, περισσότερο από οτιδήποτε άλλο. Η εμπειρία μας στο εξωτερικό μας άνοιξε τα μάτια σχετικά με το τί είναι η Αθήνα και τί θα μπορούσε να γίνει, τις ιδιαιτερότητές της, τη μοναδικότητά της. Ταυτόχρονα παρατηρούσαμε την έλλειψη προσοχής και οράματος από τη σύγχρονη Ελληνική αρχιτεκτονική ως προς αυτά, και την έλλειψη ελληνικότητας. Θελήσαμε να επινοήσουμε μια νέα, σύγχρονη ελληνική αρχιτεκτονική που γνωρίζει καλά τί συμβαίνει στον υπόλοιπο κόσμο όμως δεν εφαρμόζει το ίδιο διεθνές στυλ τυφλά, αλλά αφομοιώνει στοιχεία ελληνικότητας και ιδιαιτερότητας της ιστορίας, της παράδοσης, του τοπίου και του κλίματός μας και παράγει κάτι μοναδικό, σύγχρονο αλλά και ελληνικό.

Μ.Ρ. Ήταν πολύ ενδιαφέρον ότι αυτό ακριβώς μας είπε το Γιαπωνέζικο περιοδικό a+u (architecture+urbanism) όταν μας ανακοίνωσε ότι θα μας αφιερώσει ένα ολόκληρο τεύχος, πως θεωρεί ότι είμαστε ένα γραφείο διεθνές, αλλά και συγκεκριμένα Ελληνικό.

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 287 | Μάιος 2024.

 

Οι A&S Architects είναι ένα πολυδιάστατο αρχιτεκτονικό γραφείο με έδρα την Αθήνα και ιδρυτές την Άννα Ασσανά και τον Νικόλαο Σιαπκαρά. Η δυναμική και καταξιωμένη ομάδα του γραφείου έχει στο ενεργητικό της πλήθος δημόσιων και ιδιωτικών έργων, ανάμεσα στα οποία ξεχωρίζει σημαντικός αριθμός αθλητικών εγκαταστάσεων στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Η προσέγγιση του γραφείου χαρακτηρίζεται από τη συνεχή εξέλιξη και την αναζήτηση νέων ορίων στην αρχιτεκτονική δημιουργία. Μέσα από ένα ολοκληρωμένο εύρος υπηρεσιών, από την αρχική σύλληψη και τον σχεδιασμό μέχρι τη διαχείριση, επίβλεψη και υλοποίηση κάθε έργου, οι A&S Architects συνδυάζουν την αρχιτεκτονική με τον σχεδιασμό τοπίου, τη μηχανική, την εσωτερική διακόσμηση και η συμβουλευτική, δημιουργώντας καινοτόμες, λειτουργικές και βιώσιμες λύσεις.

 

Σ.Μ.: Μία πρωτότυπη δραστηριότητά σας υπήρξε η έκδοση “εγκυκλοπαίδειας“ οικοδομικών λεπτομερειών. Πώς έχει εξελιχθεί η συμβατική κατασκευή στην Ελλάδα από τότε και τι είναι αυτό που έρχεται;

Νίκος Σιαπκαράς: Η εκπόνηση ενός εγχειριδίου με οικοδομικές λεπτομέρειες -σε εποχές όπου δεν υπήρχε πρόσβαση σε κάτι ανάλογο, αλλά και οι εταιρίες παραγωγής υλικών δεν είχαν ακόμη αναπτύξει τα τεχνικά τους τμήματα και την υποστήριξη των μελετητών- ξεκίνησε αφενός από την ανάγκη να πειραματιστούμε με νέα υλικά και με καινοτόμες τεχνικές λύσεις, και αφετέρου από τη γενική θεώρηση που έχουμε για την αρχιτεκτονική και την πληρότητα μιας πρότασης. Κάθε μελέτη πρέπει καταρχάς να περιλαμβάνει όλα τα στάδια και όλες τις κλίμακες σχεδιασμού, από ένα σχέδιο γενικής διάταξης μέχρι μια λεπτομέρεια 1:1. Η κάθε λεπτομέρεια και η κάθε τεχνική λύση έχει μεγάλη σημασία στην κατασκευή -στην υλοποίηση ενός ποιοτικού έργου, είναι μια σημαίνουσα συνθετική απόφαση. Στα έργα μας, η συγκρότηση των συνθετικών αρχών γίνεται πάνω σε έναν βασικό δομικό κανόνα.

Η πιο μικρή λεπτομέρεια και το γενικό συνολικό σχήμα και μέγεθος, βγαίνουν από το ίδιο πνεύμα, την ίδια διάθεση για μια καθαρή σύνθεση. Η κατασκευαστική ποιότητα και η επεξεργασία των υλικών αποκτά θεμελιώδη σημασία γιατί αποδίδουν στα μέρη και στο όλο μια πνευματική ένταση. Η λεπτομέρεια είναι μια σύλληψη, τόσο ο χώρος όσο και τα υλικά επιλέγονται με κριτήρια την αειφορία, την κυκλική οικονομία, την ενεργειακή συνείδηση, την υγεία και την ευεξία των χρηστών.

 

 

Σ.Μ.: Ποια είναι η εμπειρία σας στη χρήση του Building Information Modeling και πώς αυτή η τεχνολογία έχει επηρεάσει τον τρόπο που σχεδιάζετε και υλοποιείτε έργα;

Ν.Σ.: Είχαμε την τύχη, δουλεύοντας έργα εκτός Ελλάδας, να έρθουμε σε επαφή με όλα τα πλεονεκτήματα που προσφέρει η εν λόγω τεχνολογία από πολύ νωρίς και να αντιληφθούμε πως πρόκειται για μια ολιστική προσέγγιση στην ψηφιοποίηση των έργων, από τον σχεδιασμό και την κατασκευή μέχρι τη λειτουργία και συντήρησή τους, και όχι για ένα απλό εργαλείο 3D σχεδίασης. Το ψηφιακό 3D μοντέλο παρέχει οπτική αναπαράσταση όχι μόνο της μορφής του κτιρίου αλλά και των υλικών, των συστημάτων και των λειτουργιών που το αποτελούν.

Αυτό που έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και πρέπει να μας προβληματίσει είναι πως, από τη μία στην Ελλάδα γίνεται μεγάλη συζήτηση για την εκπαίδευση των μηχανικών στο BIM και για τα χρηματοδοτικά εργαλεία που πρέπει να αξιοποιήσουν τα μελετητικά γραφεία ώστε να γίνει η ψηφιακή μετάβαση και από την άλλη, παγκοσμίως, η εισαγωγή της εικονικής και της επαυξημένης πραγματικότητας αλλά και της τεχνητής νοημοσύνης,  επαναπροσδιορίζει την αρχιτεκτονική και μπορεί να οδηγήσει σε πρωτοφανή αποτελεσματικότητα, καινοτομία και βιωσιμότητα.

Καθώς τα έργα εξελίσσονται, η τεχνητή νοημοσύνη θα διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο στη διαχείριση και την εκτέλεση. Η ενίσχυση του BIM με δυνατότητες AI θα παρέχει ενημερώσεις σε πραγματικό χρόνο και προληπτική συντήρηση των αρχείων, εξασφαλίζοντας σωστό σχεδιασμό και παρακολούθηση του έργου. Ένα από τα πιθανά οφέλη της τεχνητής νοημοσύνης είναι ότι θα μπορεί να βοηθήσει στον εξορθολογισμό των ροών εργασίας και να επιτρέψει στις επιχειρήσεις να γίνουν πιο αποτελεσματικές. Και αυτό θα μπορούσε να είναι καλό για τα μικρότερα γραφεία. Θεωρούμε πως κάθε νέα τεχνολογία πρέπει να εξασφαλίζει στους Αρχιτέκτονες περισσότερο ποιοτικό χρόνο για μελέτη, σχεδιασμό και έρευνα.

 

 

Σ.Μ.: Ποιο είναι το πιο απαιτητικό έργο γραφείων που έχετε υλοποιήσει μέχρι σήμερα; Θεωρείτε ότι οι πρόσφατες αλλαγές στο εργασιακό περιβάλλον έχουν σταθερό ή παροδικό χαρακτήρα;

ΑΑ: Ένα ιδιαίτερα απαιτητικό και ταυτόχρονα επίκαιρο έργο είναι το “P.180-186”, καθώς από τη μία απαντά σε ένα σημαντικό ζήτημα, τον τρόπο διαχείρισης του υφιστάμενου κτιριακού αποθέματος και μάλιστα την περίπτωση της εισαγωγής μιας νέας χρήσης εντελώς διαφορετικής από την αρχική σε όλα τα επίπεδα, και από την άλλη είναι ένα έργο μεγάλης κλίμακας που μελετήθηκε, αδειοδοτήθηκε και υλοποιήθηκε σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, λιγότερο από δύο χρόνια, επιτυγχάνοντας να ανταποκριθεί σε ένα άκρως απαιτητικό κτιριολογικό πρόγραμμα και χρονοδιάγραμμα, δίχως την παραμικρή έκπτωση στην ποιότητα της κατασκευής, παράγοντας τελικά το πρώτο δημόσιο κτίριο με πιστοποίηση LEED Gold, ενεργειακό και αειφόρο.

Το έργο αφορά στη μετατροπή του εμπορικού κέντρου Athens Heart σε ένα βιώσιμο και πρωτοποριακό συγκρότημα γραφείων, με την παράλληλη προσθήκη ενός ανεξάρτητου πενταόροφου κτιρίου, συνολικής έκτασης περίπου 26.500m2. Η πολύ καλή οργάνωση ενός έργου σε όλα τα επίπεδα, η αξιοποίηση της τεχνολογίας, η άψογη και συνεχής συνεργασία μελετητών, project manager, αναδόχου και ΚτΕ αποτέλεσαν τη βάση για την επιτυχία. Ως προς το δεύτερο σκέλος, θεωρούμε πως στο άμεσο μέλλον η αρχιτεκτονική θα επηρεαστεί περισσότερο από την εισαγωγή της εικονικής και επαυξημένης πραγματικότητας αλλά και την αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης.

Ας φανταστούμε πώς μπορεί κανείς να δουλεύει από το σπίτι του, σε μια πρωτόγνωρα ρεαλιστική εμπειρία που θα προσομοιάζει όσο γίνεται με τη φυσική παρουσία στο γραφείο. Αυτό θα αποτελέσει μια τεράστια καινοτομία, τόσο στον τρόπο σχεδιασμού όσο και στην ίδια την εργασιακή πραγματικότητα, αλλά και τις διακοινωνικές και εργασιακές σχέσεις. Θεωρούμε πως σύντομα αυτή τη διαφορετική βιωματική εμπειρία θα πρέπει να αναλύσουμε και να ενσωματώσουμε στον σχεδιασμό γραφείων και γενικότερα δημόσιων ή ιδιωτικών χώρων.

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 296 | Απρίλιος 2025.

Η KN Group -Κωνσταντίνος Στραταντωνάκης και Νάντια Κωνσταντίνου- είναι διαθεματική αρχιτεκτονική εταιρεία με έδρα την Αθήνα, με μία ξεχωριστή συνεργατική κουλτούρα η οποία της επιτρέπει να αναλαμβάνει πλήθος εξαιρετικά σύνθετων έργων, παρέχοντας ολόκληρο το φάσμα των απαραίτητων υπηρεσιών για την υλοποίησή τους. Ξεκινώντας το 1969 από τον χώρο των επίπλων, η εταιρεία προοδευτικά επεκτάθηκε στο interior design και τις ανακαινίσεις επαγγελματικών χώρων, ενώ το 2000 απέκτησε μορφή δικτύου συνεργατών. Το 2015, η KN Group πήρε τη σημερινή της μορφή, επεκτείνοντας από το 2021 το αντικείμενό της και στην ανάπτυξη ακινήτων για επαγγελματική χρήση.

 

Σ.Μ.: Ποιοι ήταν οι σημαντικότεροι σταθμοί στην πορεία σας και πώς προέκυψαν; Διατηρείτε κάτι από την προηγούμενη εμπειρία σας στη σημερινή δομή της KN Group; Είναι ήδη ορατό κάποιο επόμενο βήμα;

KN.: άμεση σχέση μελέτης και κατασκευής είναι αυτό που διέπει το έργο μας, είτε το αντικείμενο είναι κτίριο είτε έπιπλο. Απαντάμε στις εκάστοτε ανάγκες με ειδικό σχεδιασμό, λαμβάνοντας υπόψιν εξαρχής όλες τις πλευρές υλοποίησης και παράδοσης του έργου, σε αρχιτεκτονικό, αισθητικό, περιβαλλοντικό, τεχνικό, οικονομικό και νομικό επίπεδο. Η νοοτροπία μας διαμορφώθηκε ήδη από την αφετηρία μας, όπου η κατά παραγγελία παραγωγή γραφειακού εξοπλισμού για επαγγελματικούς χώρους μάς έδωσε τη δυνατότητα να υλοποιούμε ευέλικτες λύσεις στις εκάστοτε ανάγκες του πελάτη, επαναπροσδιορίζοντας τα όρια μεταξύ μελέτης και κατασκευής ως seamless. Σήμερα, παραδίδουμε έτοιμους, πλήρως διαμορφωμένους και επιπλωμένους custom-made επαγγελματικούς χώρους, πλέον και σε ιδιόκτητα ακίνητα που αναπτύσσουμε για τον σκοπό αυτό.

 

 

Σ.Μ.: Έχετε σχεδιάσει πλήθος γραφείων για εταιρείες με ισχυρά brands. Πόσο δεσμευτικά είναι τα brand manuals τέτοιων εργοδοτών όσον αφορά τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό και τι βαθμός ελευθερίας υπάρχει σε ένα τέτοιο έργο;

KN.: Ανταποκρινόμενοι στις ανάγκες του πελάτη, ενσωματώνουμε ήδη σε επίπεδο αρχιτεκτονικού σχεδιασμού τους επικοινωνιακούς κώδικές του μέσω ενός concept, που διέπει το έργο. Τα brand manuals των εταιρειών είναι δεσμευτικά σε μεγάλο βαθμό, ωστόσο το κάθε έργο και ο κάθε χώρος που το φιλοξενεί είναι διαφορετικός. Έτσι, εντοπίζουμε σε συνεργασία με το εκάστοτε τμήμα marketing τους σχεδιαστικούς χειρισμούς που μας επιτρέπουν να υλοποιήσουμε μια σύγχρονη και λειτουργική οπτικά λύση, αναζητούμε δηλαδή τρόπους μέσα στη σχεδιαστική διαδικασία που να είναι ωφέλιμοι αρχιτεκτονικά αλλά ταυτόχρονα να ενδυναμώνουν και το brand, παραδίδοντας χώρους όπου όλα τα στοιχεία συνομιλούν αρμονικά.

Η μεγαλύτερη πρόκληση στον τομέα αυτό ήταν το έργο μας ΕΝΑ Campus, όπου αναλάβαμε τη δημιουργία 3.500 θέσεων εργασίας call center σε 33.000m2 για τα μεγαλύτερα brands παγκοσμίως. Αρχικά δημιουργήσαμε την ονομασία του, ΕΝΑ, ως κάτι “πρώτο»“, μοναδικό, ενωτικό. Στη συνέχεια αναπτύξαμε ένα δυνατό concept για τις 6 διαφορετικές ηπείρους σε ισάριθμα κτίρια, ενσωματώνοντας το branding του πελάτη με διαφορετικό τρόπο στο καθένα. Και σε κάθε κτίριο προσαρμόσαμε επιπλέον το branding του κάθε χρήστη σε αρμονία με αυτό του πελάτη, του κτιρίου και του συνολικού concept. Το αποτέλεσμα είναι ένα σύμπαν όπου τα διαφορετικά brands συνυπάρχουν αρμονικά και συνομιλούν μεταξύ τους, ενισχύοντας τη δύναμή τους αλλά και βελτιώνοντας την εμπειρία του χρήστη.

 

 

Σ.Μ.: Πώς έχει τροποποιηθεί ο σχεδιασμός γραφείων στη μετα-Covid εποχή; Με δεδομένη την ανάπτυξη της τηλεργασίας, τελικά οι χώροι τους θα μεγαλώσουν ή θα μικρύνουν; Έχουμε ήδη παρατηρήσει από την αγορά να εξερευνά και τα δύο ενδεχόμενα.

KN.: Γεγονός είναι ότι ο τρόπος με τον οποίο αλληλοεπιδρούμε στον φυσικό χώρο ενός εργασιακού περιβάλλοντος είναι υπό εξέλιξη παγκοσμίως. Εμείς πιστεύουμε στις δυνατότητες που προκύπτουν από τη συνεργασία μέσα στις γραφειακές εγκαταστάσεις. Ανταποκρινόμενοι στις ανάγκες της μετά-Covid εποχής, σχεδιάζουμε ευέλικτες θέσεις εργασίας και πολυμορφικούς χώρους που μπορούν να εξυπηρετήσουν ένα αυξομειούμενο ή και εναλλασσόμενο προσωπικό, ενώ εισάγουμε νέες τεχνολογίες και περισσότερους αυτοματισμούς. Έμφαση επίσης δίνουμε στους ενεργοποιημένους χώρους συναθροίσεων και διαλείμματος είτε αυτοί είναι κλειστοί είτε υπαίθριοι. Η αυξημένη χρήση της τεχνολογίας ως απότοκος κατάσταση της Covid εποχής έχει σημαντικά πλεονεκτήματα, ταυτόχρονα όμως θέτει προκλήσεις για τους εργαζομένους, οι οποίες μας ενδιαφέρουν και μελετούμε μέσω ενός προγράμματος ψηφιακής ευεξίας που αναπτύσσουμε με την ομάδα μας στα γραφεία μας.

 

 

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 276 | Απρίλιος 2023

 

Οι Pieris.Architects είναι βραβευμένο αρχιτεκτονικό γραφείο με έδρα την Αθήνα, το οποίο ιδρύθηκε από τον Κωνσταντίνο Πιερή το 1974. Το 2004, μετά τις σπουδές τους στο Λονδίνο, στην ομάδα εντάσσονται η Στέλλα και ο Πιέρος Πιερής που προσδίδουν χαρακτήρα διεπιστημονικό και εξωστρεφή, λαμβάνοντας μέρος σε αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς και αποσπώντας σημαντικές διακρίσεις. Το χτισμένο έργο του γραφείου σε Ελλάδα, Κύπρο και Μεγάλη Βρετανία, απλώνεται σε διαφορετικές κλίμακες και τυπολογίες, κάθε φορά όμως συντονίζεται με το αστικό, φυσικό και πολιτιστικό του περιβάλλον. Οι μελέτες και τα έργα των Pieris.Architectsεκπονούνται με σταθερή προσήλωση στη βιωσιμότητα, με επίκεντρο την έννοια της “οικο-συναισθηματικής νοημοσύνης“, όπου η αρχιτεκτονική θεωρείται ως διανοητική, συναισθηματική, συναισθητική και σωματική εμπειρία και, τελικά, μια δύναμη συνολικής αναγέννησης.

 

Σ.Μ.: Η αρχιτεκτονική σας επικεντρώνεται στην αλληλεπίδραση μεταξύ φύσης, τεχνολογίας και συναισθήματος. Πώς ενσωματώνετε αυτή την προσέγγιση στις καθημερινές σας αρχιτεκτονικές πρακτικές και πώς επηρεάζει την εμπειρία του χρήστη στον χώρο;

Πιέρος Πιερής: Η αλληλεπίδραση της φύσης, της τεχνολογίας και του συναισθήματος διαμορφώνει έναν ζωντανό διάλογο ανάμεσα στον χώρο και τον χρήστη. Ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός για εμάς δεν είναι μια στατική διαδικασία, αλλά μια δυναμική πράξη που εξελίσσεται και συνομιλεί με το περιβάλλον και τον άνθρωπο. Το φυσικό τοπίο δεν αποτελεί διακοσμητικό στοιχείο, αλλά την ψυχή του σχεδιασμού μας. Η τεχνολογία, είτε ως εργαλείο μοντελοποίησης και ανάλυσης παραμέτρων όπως το φως και ο άνεμος είτε ως καινοτομία στην κατασκευή, ενισχύει τη βιωσιμότητα και την εμπειρία του χρήστη. Στόχος μας είναι οι χώροι να μην είναι απλώς λειτουργικοί, αλλά ζωντανοί, συναισθηματικά οικείοι, ανθρώπινοι. Προσπαθούμε σε κάθε έργο, κάθε γραμμή, κάθε υφή, κάθε σκιά να έχει σκοπό. Οι χώροι που δημιουργούμε να μην είναι στατικοί, αλλά να γεννούν αισθήσεις, αναμνήσεις, και στιγμές που εμπνέουν, εκπαιδεύουν και προτρέπουν σε έναν πιο βιώσιμο και ουσιαστικό τρόπο ζωής.

 

 

Σ.Μ.: Τι περιλαμβάνει η έννοια της “οικο-συναισθηματικής νοημοσύνης“;

Π.Π.: Ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός έχει τη δύναμη να διαμορφώνει τη συναισθηματική κατάσταση των ανθρώπων, επηρεάζοντας τον τρόπο που αισθάνονται, σκέφτονται και αλληλεπιδρούν με τον χώρο. Ο όρος αυτός, που επινοήσαμε, βασίζεται στην πεποίθηση ότι η αρχιτεκτονική μπορεί να προσφέρει ηρεμία, έμπνευση, αίσθηση ασφάλειας και του ανήκειν. Αυτό επιτυγχάνεται μέσα από τη λεπτή ισορροπία ανάμεσα στο φως και τη σκιά, το γεμάτο και το άδειο, το φυσικό και το τεχνητό. Στα έργα μας αναδεικνύουμε τις ατέλειες της φύσης και σχεδιάζουμε χώρους με ψυχή. Για εμάς, η αρχιτεκτονική δεν είναι απλώς τοίχοι, αλλά η αίσθηση που αφήνει ένας χώρος, η σύνδεση που γεννιέται ανάμεσα στον άνθρωπο και το περιβάλλον του, μετατρέποντας το δομημένο τοπίο σε μια εμπειρία ζωής.

 

 

Σ.Μ.: Πώς συνδυάζετε τις τοπικές παραδόσεις με σύγχρονα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά στα έργα σας;

ΚΠ Η αρχιτεκτονική πρέπει να έχει ρίζες, πόσο μάλλον στην Ελλάδα, όπου τόσο το αστικό τοπίο όσο και η ύπαιθρος είναι βαθιά συνδεδεμένα με την ιστορία και τις παραδόσεις. Πιστεύουμε ότι κάθε τόπος έχει τη δική του ταυτότητα, τη δική του ιστορία και υλικότητα. Αποστολή μας είναι να τα αναδείξουμε, να τους δώσουμε νέα πνοή μέσα από τον σύγχρονο σχεδιασμό. Για εμάς, η παράδοση δεν είναι κάτι που ανήκει μόνο στο παρελθόν, είναι ζωντανή και σε συνεχή διάλογο με το παρόν. Εστιάζουμε στα αυθεντικά, τοπικά υλικά -πέτρα που φυτρώνει από τη γη, ξύλο που φέρει την φθορά του χρόνου, τεχνικές που διατηρούν τη σοφία των μαστόρων. Δεν χρειάζεται να αναπαράγουμε το παρελθόν, αλλά να το μετουσιώνουμε σε ένα σύγχρονο αφήγημα που σέβεται τη μνήμη, ενώ κοιτάζει μπροστά. Η αρχιτεκτονική εξάλλου δεν θα πρέπει να επιβάλλεται, αλλά να είναι ένας διάλογος μεταξύ παρελθόντος, και μέλλοντος, μια γέφυρα που ενώνει το παρελθόν με το παρόν, τον άνθρωπο με τον τόπο του.

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 295 | Μάρτιος 2025.

Οι ΟOΑΚ (One Of A Kind Architects) είναι αρχιτεκτονικό γραφείο με επικεφαλής τη Μαρία Παπαφίγκου και τον Johan Annerhed. Με επαγγελματική διαδρομή από την Αθήνα στη Στοκχόλμη και πίσω, τα έργα των ΟΟΑΚ εξερευνούν διάφορες κλίμακες και τυπολογίες σε πολλά μέρη του κόσμου, διατηρώντας πάντοτε την ίδια ευαισθησία για το τοπίο και την ίδια φροντίδα για τις μικρές λεπτομέρειες της καθημερινής ζωής.

 

Σ.Μ.: Ξεκινήσατε τις αρχιτεκτονικές σπουδές σας στη Σουηδία και τις ολοκληρώσατε στην Ελλάδα. Πώς θα περιγράφατε τις διαφορές στην αρχιτεκτονική;

ΟΑ.: Η βασική διαφορά είναι η αίσθηση ευθύνης για το κοινωνικό σύνολο, που είναι βαθιά εγγεγραμμένη στη σουηδική συνείδηση. Στην αίσθηση ευθύνης εντάσσεται και ο σεβασμός που υπάρχει για το περιβάλλον και τη φύση. Όταν ήρθαμε από τη Σουηδία στην Αθήνα για να κάνουμε τη διπλωματική μας, η οποία είχε πολεοδομικό θέμα, μία κοινωνικό-εμπορική συνέργεια, μας αποκάλεσαν σοσιαλιστές, ενώ η αλήθεια είναι ότι αφορούσε ιδέες πολύ πιο σύνθετες για μία κοινωνία, όπου το εμπόριο στηρίζει τον δημόσιο χώρο και το αντίστροφο. Κατ’ αυτόν τον τρόπο πιστεύουμε ότι επιτυγχάνεται η ευημερία και η σωστή ανάπτυξη, όταν λειτουργούν οι συνέργειες μεταξύ ιδιωτικών, δημοσίων και εμπορικών συμφερόντων και όταν όλα συνυπάρχουν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, συμβάλλοντας ολιστικά στην ποιότητα της ζωής των πολιτών. Η αρχιτεκτονική για εμάς, σε όλες τις κλίμακες, οφείλει να υπηρετεί το σύνολο, να διασφαλίζει τις ποιότητες του περιβάλλοντος, να παρέχει το πλαίσιο για συνέργειες αλλά και να δημιουργεί τις κατάλληλες συνθήκες για νέες εμπειρίες.

 

 

Σ.Μ.: Η επαγγελματική σας δραστηριότητα άρχισε στην Αθήνα το 2004, εγκατασταθήκατε στη Σουηδία κατά τη διάρκεια της κρίσης και επιστρέψατε μόνιμα πριν λίγα χρόνια. Τι έχει αλλάξει στο τοπίο της αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα μέσα σε αυτό το διάστημα και πώς ανταποκριθήκατε;

ΟΑ.: Αν στρέψουμε το βλέμμα προς τα πίσω, πιστεύουμε πως η οικονομική κρίση βοήθησε την ελληνική αρχιτεκτονική σκηνή να εξελιχθεί και να φτάσει σε υψηλά επίπεδα αισθητικής αλλά και εμπειρίας. Ίσως επειδή σε αυτούς τους δύσκολους καιρούς υπήρξε ο χρόνος και η ευκαιρία να εκτιναχθεί η δημιουργικότητα αλλά και επειδή σε άλλες χώρες η κρίση δεν ήταν με τον ίδιο τρόπο αισθητή. Αφού ο τόπος μας έχει τον τουρισμό ως κινητήρια δύναμη, παρήγαγε ενδιαφέροντα δείγματα αρχιτεκτονικής και σε ό, τι αφορά στα καταλύματα αλλά και στις παραθεριστικές ιδιωτικές κατοικίες. Το γεγονός ότι ποιοτικά και αισθητικά η αρχιτεκτονική έχει εξελιχθεί από τότε που φύγαμε μέχρι σήμερα μας χαροποιεί ιδιαίτερα. Αισθανόμαστε παράλληλα πως εμείς μπορούμε, κυρίως χάρη στην εμπειρία που έχουμε από το εξωτερικό, να συμβάλλουμε στον διάλογο του πως μπορεί η αρχιτεκτονική στη χώρα μας να επωμιστεί και να αναλάβει ακόμα περισσότερο τις ευθύνες της. Είναι σημαντικό να ξεκινήσουμε να διαχειριζόμαστε με περισσότερη ειλικρίνεια και ταπεινότητα τους όρους «πράσινο», «βιώσιμο», «βιοκλιματικό»: Ένα υπόσκαφο κτίριο παραδείγματος χάριν δεν μπορεί να είναι «βιώσιμο», βάζοντάς στο στη μεγαλύτερη προοπτική των συνεπειών που επιφέρει η κατασκευή του. Μπορεί σίγουρα να είναι η σωστή αρχιτεκτονική λύση αλλά η αφήγηση οφείλει να είναι άλλη…

 

 

Σ.Μ.: Μελετάτε πλήθος τυπολογιών και κλιμάκων, σε πολλά μέρη του κόσμου. Τι μεταφέρετε από το ένα έργο στο άλλο ως εμπειρία και τι μένει σταθερό στη δουλειά σας;

ΟΑ.: Οι αντιδιαμετρικά αντίθετες καταγωγές μας συνέβαλαν στο να συνειδητοποιήσουμε νωρίς ότι είναι αδύνατον να υπάρξει μία αρχιτεκτονική αισθητική που να μπορεί να εφαρμοστεί σε διαφορετικούς τόπους και πολιτισμούς. Προσπαθούμε πάντα να δημιουργούμε έργα με ρίζες και αναφορές στον τόπο τους, όχι έργα για lifestyle, που μπορεί να τα δει κανείς οπουδήποτε. Διανύουμε επίσης μία εποχή που τη διακρίνει αβεβαιότητα και ένα αίσθημα ευθύνης για το μέλλον και την εξέλιξή μας. Η κλιματική αλλαγή αλλά και η βιωσιμότητα σε όλα τα επίπεδα είναι έννοιες που μας απασχολούν σε όλα μας τα έργα και πάντα προσπαθούμε να προσεγγίζουμε με σεβασμό το περιβάλλον, να συμβάλλουμε στην ανάπτυξη του τόπου στον οποίο ανήκει το project και να εμπλουτίζουμε την εμπειρία των χρηστών του. Αυτό που επίσης μεταφέρουμε σε όλα μας τα έργα είναι η «καλή πρακτική» (good practice), κυρίως από τις συνεργασίες μας στα έργα του εξωτερικού που πραγματικά ήταν έως τώρα υποδειγματικές σε ό,τι αφορά στον τρόπο που δουλεύει η ομάδα σχεδιασμού, από το ξεκίνημα μέχρι την υλοποίηση του έργου.

 

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 277 | Μάιος 2023.

O Sir David Alan Chipperfield, CH, αρχιτέκτονας, πολεοδόμος και ακτιβιστής, είναι ο νικητής του Βραβείου Pritzker 2023, κερδίζοντας την υψηλότερη διάκριση της αρχιτεκτονικής για το έργο ολόκληρης της ζωής του. Η δραστηριότητά του καλύπτει πάνω από τέσσερις δεκαετίες, περιλαμβάνοντας πλήθος διαφορετικών τυπολογιών σε πάρα πολλές χώρες του κόσμου. Χωρίς να περιορίζεται μόνο στον τομέα του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού μερικών από τα σημαντικότερα σύγχρονα δημόσια κτίρια -ανάμεσα στα οποία σύντομα θα περιλαμβάνεται και η επέκταση του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου της Αθήνας- ο David Chipperfield, μέσω του Ιδρύματος RIA, δραστηριοποιείται στον χώρο της συμβουλευτικής προετοιμασίας δημόσιων αρχιτεκτονικών διαγωνισμών στην αυτόνομη περιφέρεια της Γαλικίας στην Ισπανία, όπου κατοικεί. Η αποκλειστική συνέντευξή του στο ek magazine, μετά από πρόσκληση του Βραβείου Αρχιτεκτονικής Pritzker, έγινε στις 24 Μαΐου στην Αθήνα, λίγες ώρες πριν την τελετή απονομής στην Αρχαία Αγορά.

 

Σ.Μ.: Ποια είναι τα χαρακτηριστικά μιας καλής προκήρυξης αρχιτεκτονικού διαγωνισμού; Τι δυνατότητες έχουν οι αρχιτέκτονες να διαμορφώσουν τις ερωτήσεις, προτού δώσουν τις απαντήσεις μέσω του σχεδιασμού; Τι νόημα έχουν οι αρχιτεκτονικοί διαγωνισμοί σήμερα και ποιο είναι το ιδανικό πλαίσιο της διεξαγωγής τους;

D.C.: Σε κάθε ανάθεση, ο πελάτης πρέπει να αναλαμβάνει τις ευθύνες του. Προχωρώντας σε μια ανάθεση ή σε έναν διαγωνισμό, κανείς δεν μπορεί να αποκηρύσσει την ευθύνη της σωστής διατύπωσης του ερωτήματος και της ιεράρχησης των προτεραιοτήτων. Επιπλέον, διατηρεί την ευθύνη να παρέχει στα άτομα προς τα οποία απευθύνεται η ερώτηση τις συνθήκες με τις οποίες μπορούν να δώσουν την απάντησή τους. Όμως η διαδικασία της ανάθεσης δεν είναι αρκετά καλά κατανοητή: Αν ο πελάτης πει “έχω ένα οικόπεδο και θέλω εκεί να χτίσω έναν ουρανοξύστη“, τότε ζητάει από τους αρχιτέκτονες να χτίσουν έναν ουρανοξύστη στο συγκεκριμένο οικόπεδο, ενώ αυτό μπορεί εξαρχής να μην ήταν και τόσο καλή ιδέα. Τώρα, ποιος έχει την ευθύνη; Οι αρχιτέκτονες που πρέπει να χτίσουν έναν ουρανοξύστη χωρίς να είναι σίγουροι ότι αυτό είναι το κατάλληλο μέρος, ή ο πελάτης που δεν έλαβε την απαραίτητη επαγγελματική πρόνοια ώστε να το αντιληφθεί αυτό;

Η φήμη των διαγωνισμών είναι ανάμικτη. Στην Ελβετία και, σε κάποιον βαθμό, στη Γερμανία, εάν ένας δημόσιος φορέας αποφασίσει τη διεξαγωγή ενός διαγωνισμού, συχνά αναθέτει πρώτα σε κάποιο αρχιτεκτονικό γραφείο να κάνει ένα «θεωρητικό» πρότζεκτ. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, οι αρχιτέκτονες που κάνουν τη μελέτη διαπιστώνουν ότι δεν είναι τόσο εύκολο να χτιστούν τόσα πολλά τετραγωνικά στο συγκεκριμένο οικόπεδο και ότι το σύστημα κυκλοφορίας που φανταζόταν αρχικά ο φορέας, δεν πρόκειται να δουλέψει.

Αυτό που πρέπει να θέλει ένας νέος αρχιτέκτονας είναι να μπορεί να κατασκευάσει ένα συγκρότημα κατοικιών, ή ένα ωραίο σχολικό κτίριο. Το πρόβλημα είναι ότι σε πολλές περιπτώσεις δεν γίνονται διαγωνισμοί για αυτά τα θέματα, με το δημόσιο σύστημα να μην λειτουργεί καλά. Αυτό που προσπαθούμε να πετύχουμε στη Γαλικία, με το Ίδρυμα RIA, είναι η αναζήτηση τρόπων ώστε να οικοδομήσουμε καλούς, αξιόπιστους διαγωνισμούς -επειδή αν δεν είναι αξιόπιστοι, οι αρχιτέκτονες δεν ασχολούνται στα σοβαρά και τότε αναλαμβάνουν τα εμπορικά γραφεία, τα οποία τους εξαντλούν. Επίσης, οι διαγωνισμοί πρέπει να απλώνονται σε διαφορετικές βαθμίδες. Αν, για παράδειγμα, ο διαγωνισμός αφορά σε ένα αεροδρόμιο, τότε νομίζω ότι ακόμα και το δικό μου γραφείο δεν θα έπρεπε να συμμετέχει μόνο του, χωρίς κάποια σύμπραξη. Είναι υπερβολικά πολύπλοκο θέμα. Θεωρώ ότι είναι λογικό κάποιοι διαγωνισμοί να διεξάγονται με προεπιλογή σε βάση προσόντων, αντί να είναι εντελώς ανοιχτοί και να περιορίζονται σε δεύτερη φάση σε μια βραχεία λίστα των 20. Κυρίως όμως πιστεύω ότι οι διαγωνισμοί δεν θα πρέπει να αφορούν μόνο σε “εμβληματικά“ έργα, επειδή ο κόσμος δεν μπορεί να χτίζεται μόνο μέσα από τέτοια έργα αλλά επίσης μέσα από καλές κατοικίες, καλά σχολεία…

Πολύ θα ήθελα ο ίδιος, ως νέος αρχιτέκτονας στη Βρετανία, να είχα την ίδια ευκαιρία να μάθω, όπως την είχαν κάποιοι από τους Ευρωπαίους συναδέλφους μου στην Ελβετία ή την Αυστρία. Εκεί, οι δικοί τους αρχιτέκτονες ηλικίας 35 ετών μπορούν να κάνουν μία ωραία επέκταση σε ένα σχολικό κτίριο ή έναν σταθμό λεωφορείων. Υπάρχουν εκατοντάδες διαγωνισμοί, οπότε πιστεύω ότι είναι σημαντικό να υπάρχει ένα σύστημα για αυτούς.

Σ.Μ.: Εννοείτε ότι τα εδραιωμένα γραφεία θα έπρεπε να απέχουν από αυτό το επίπεδο;

D.C.: Φυσικά. Θα το έκαναν έτσι κι αλλιώς. Και, σε πολλές Ευρωπαϊκές χώρες, το σύστημα των διαγωνισμών είχε σίγουρα τα πάνω και τα κάτω του. Τις δεκαετίες του ’80 και του ’90 θα έλεγα ότι η Ισπανία είχε ένα πάρα πολύ καλό σύστημα, με αποτέλεσμα πολλοί νέοι αρχιτέκτονες να καταφέρνουν να κερδίζουν διαγωνισμούς, καθώς ήταν σε πολύ ευνοϊκότερη θέση για να το κάνουν. Για τους νέους, ήταν πολύ πιο σημαντικό να κερδίσουν. Μπορούσαν να διαχειριστούν την κλίμακα του έργου; Ναι. Είχαν την εμπειρία για να το κάνουν; Ναι. Είχαν την τεχνική επάρκεια; Ναι. Είχαν την ενέργεια; Εκατό τοις εκατό. Τα μεγαλύτερα γραφεία δεν είχαν τη διάθεση να επενδύσουν τόσο πολύ στο να κερδίσουν οπότε τα νεότερα βρίσκονταν σε σημαντικά πλεονεκτική θέση, εφόσον μπορούσαν να αποσαφηνίσουν τις ερωτήσεις στους κατάλληλους ανθρώπους.

Σ.Μ.: Ποιος είναι ο ρόλος των συλλογικών οργάνων των αρχιτεκτόνων σε αυτό το πλαίσιο; Στην καλύτερη περίπτωση, οι Σύλλογοι Αρχιτεκτόνων μπορούν να λειτουργήσουν ως σύμβουλοι των δημόσιων φορέων. Στη χειρότερη, παρακάμπτονται.

D.C.: Απολύτως. Το έχουμε μάθει αυτό. Στην Αγγλία, για παράδειγμα, η RIBA είναι απελπισία. Ασχολούνται με το μάρκετινγκ. Αυτό που αποφάσισαν 30 χρόνια πριν ήταν να αφοσιωθούν “στην προαγωγή της αρχιτεκτονικής“, με τον ίδιο τρόπο που γινόταν τότε μια καμπάνια σε ολόκληρη τη Βρετανία με στόχο ο πληθυσμός να μάθει να τρώει περισσότερα φρέσκα αυγά. Αυτό όμως που πρέπει πραγματικά να κάνει ένας Σύλλογος Αρχιτεκτόνων είναι να δημιουργεί το περιβάλλον που θα προστατεύει το επάγγελμα.

Αν γίνεται ένας διαγωνισμός, ο Σύλλογος θα πρέπει να εξετάζει την προκήρυξη και να αποφαίνεται ότι “η κριτική επιτροπή δεν έχει τα κατάλληλα προσόντα“. Στη Γερμανία, ας πούμε, σε ένα δημόσιο έργο, είναι υποχρεωτικό η κριτική επιτροπή να απαρτίζεται από περισσότερους ειδικούς και λιγότερους “απλούς πολίτες“ ή “προσωπικότητες“. Πρέπει να υπάρχει ένας αναγνωρισμένος επικεφαλής της επιτροπής. Όλα αυτά πρέπει να ανακοινώνονται πριν τη διεξαγωγή του διαγωνισμού. Ο δημόσιος τομέας λοιπόν έχει πράγματι καλύτερη κουλτούρα διαγωνισμών και, ακόμα κι αν και η Γερμανία πλέον κινείται προς διαφορετική κατεύθυνση, είναι ευθύνη του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων να επανακτήσει αυτό το έδαφος. Επίσης, μία βασική ευθύνη του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων είναι να θέτει αξιοπρεπείς αμοιβές στα βραβεία.

Η ιδέα να εγκαταλείψει η RIBA τα προτεινόμενα ύψη αμοιβών ήταν εντελώς παράλογη, επειδή αυτό σημαίνει ότι οι νέοι αρχιτέκτονες μπορούν να μειοδοτούν εις βάρος των μεγαλύτερων. Όταν είσαι νέος αρχιτέκτονας, το τελευταίο πράγμα που θέλεις είναι να κερδίσεις έναν διαγωνισμό χωρίς αμοιβή. Αν αναρωτηθείς “πρέπει να το κάνουμε;“ φυσικά και το κάνεις, τα δίνεις όλα. Έχεις ξοδέψει τρία χρόνια. Έχεις κάνει ένα ωραίο έργο, δεν έχεις βγάλει καθόλου λεφτά και είσαι εξαντλημένος. Αυτό δεν είναι καλό για ένα νέο γραφείο. Απλώς αφήνεις να σε εκμεταλλεύονται. Ενώ, ας πούμε, στην Ελβετία, αν κερδίσεις έναν καλό διαγωνισμό, η αμοιβή είναι επίσης καλή. Χτίζεις το έργο, αρέσει σε όλους. Έχεις λεφτά στην τράπεζα. Επενδύεις τα λεφτά στο γραφείο σου. Μπορείς να ανέβεις κατηγορία; Ένα αρχιτεκτονικό έργο δεν πρέπει να θεωρείται ως λαχείο. Μπορεί να έρθει κάποιος και να σου πει “ήσουν τόσο τυχερός που κέρδισες“. Ναι, αλλά όχι αν έχεις “πεθάνει“ στην πορεία.

 

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 279 | Ιούλιος – Αύγουστος 2023.

Η Trail Practice, γραφείο αρχιτεκτονικής και design με έδρα την Αθήνα, αποτελείται από μία ομάδα διαφορετικών ειδικοτήτων του σχεδιασμού σε όλες τις κλίμακες, με ιδρυτή της τον Μάνο Μπαμπούνη. Η ομάδα της Trail Practice αντιλαμβάνεται τον χώρο ως ένα δυναμικό και διαρκώς εξελισσόμενο τοπίο αλληλεπιδράσεων, με τον σχεδιασμό να υπερβαίνει τις τρεις διαστάσεις και να εστιάζει στη σχέση ανάμεσα στον τόπο και τον άνθρωπο. Η τεχνογνωσία, η αντισυμβατική ματιά στο υπάρχον και ο σεβασμός στις ανάγκες του χρήστη, με αγάπη για τη λεπτομέρεια και σεβασμό για το περιβάλλον, αποτελούν τα βασικά σχεδιαστικά εργαλεία για κάθε τους έργο.

 

Σ.Μ.: Πώς ξεκίνησε η ενασχόλησή σας με χώρους εστίασης; Ποια χαρακτηριστικά παραδείγματα υπήρξαν σταθμοί στη διαδρομή σας και με ποιους τρόπους;

Μάνος Μπαμπούνης: Η ενασχόλησή μας με χώρους εστίασης αντανακλά τη γενικότερη φιλοσοφία της πρακτικής μας. Στόχος μας είναι η δημιουργία χώρων που ενθαρρύνουν την ανθρώπινη επαφή και ανασύρουν μνήμες, λειτουργώντας ως τόποι συλλογικής αλληλεπίδρασης. Ο σχεδιασμός μας εξελίσσεται ως μια διαρκής διαπραγμάτευση μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού, εσωστρεφούς και ανοιχτού στην πόλη, καινοτόμου και διαχρονικού. Το Nolan, στο Σύνταγμα, που σηματοδότησε την αρχή της ενασχόλησής μας με χώρους εστίασης, γεννήθηκε το 2016, σε μια περίοδο κοινωνικής και οικονομικής ρευστότητας. Ήταν η στιγμή που κληθήκαμε να ανατρέψουμε τις συμβάσεις, δημιουργώντας έναν χώρο που αντικατοπτρίζει την εποχή του, ενώ ταυτόχρονα προσφέρει μια αίσθηση οικείου. Το αστικό τοπίο αποτέλεσε το βασικό μας πεδίο έμπνευσης. Ανασύραμε υλικότητες, υφές και τεχνικές από τις αντιφατικές όψεις της πόλης -από τις εισόδους Αθηναϊκών πολυκατοικιών του ’70 μέχρι τις μεταλλικές σκαλωσιές που στηρίζουν τις προσόψεις των νεοκλασικών κτιρίων.

Χρησιμοποιήσαμε αυτά τα στοιχεία με μη συμβατικούς τρόπους, επαναπροσδιορίζοντας τη σχέση των χρηστών με τον χώρο. Για παράδειγμα, το μωσαϊκό, ένα στοιχείο που θα περίμενε κανείς να δει στο δάπεδο, τοποθετήθηκε στην οροφή, δίνοντας μια δυναμική στον χώρο και μια αίσθηση κίνησης και ροής. Ακολούθησαν έργα όπως το Theophilos στη Νέα Υόρκη, ο Proveleggioς στον Κεραμεικό και το Ypseli στο Παρίσι, τα οποία με τον τρόπο τους αποτυπώνουν τις σχεδιαστικές μας προθέσεις. Στο Theophilos, η ανάγκη να δημιουργήσουμε έναν χώρο σε έναν διαφορετικό πολιτισμικό και γεωγραφικό καμβά μας ώθησε να εξερευνήσουμε νέες σχεδιαστικές προσεγγίσεις, ενώ το Ypseli, στεγασμένο σε ένα ιστορικό κτίριο του 1836, μας επέτρεψε να συσχετίσουμε την ιστορικότητα με τις ανάγκες του σύγχρονου τρόπου ζωής. Κάθε έργο αποτέλεσε σταθμό, όχι μόνο για τη δυνατότητά του να επηρεάσει τις σχεδιαστικές μας ποιότητες, αλλά και για τις τεχνικές προκλήσεις που χρειάστηκε να αντιμετωπίσουμε. Σε όλες τις περιπτώσεις, κύριο μέλημά μας είναι ο χρήστης να παραμένει πάντα στο επίκεντρο της εμπειρίας.

 

 

Σ.Μ.: Με ποια μέσα μπορεί να αποδοθεί στον χώρο μία ξεχωριστή εταιρική ταυτότητα; Ποιες μεθοδολογίες ακολουθείτε ώστε να καταλήξετε κάθε φορά στα απαραίτητα παραδοτέα;

Μ.M.: Η δημιουργία μιας εταιρικής ταυτότητας στον χώρο απαιτεί μια πολυδιάστατη προσέγγιση που στοχεύει στη γέννηση μιας συνολικής εμπειρίας. Η εικόνα, η ατμόσφαιρα, η μυρωδιά, η υφή και το συναίσθημα που αποπνέει ο χώρος, συντίθενται για να δημιουργήσουν ένα πολυαισθητηριακό περιβάλλον που δίνει σώμα στην ουσία του κάθε brand. Θεωρούμε πως το branding δεν χρειάζεται να είναι κραυγαλέο.

Επιδιώκουμε ο χώρος να “μιλάει“ μέσα από τις λεπτομέρειες, τα υλικά και τη σύνθεσή τους. Η σύνθεση αυτή, άλλωστε, ξεπερνά τα φυσικά όρια των χώρων και μετατρέπεται σε ένα αρχιτεκτονικό λεξιλόγιο που επιτρέπει στο έργο να λειτουργεί σαν κόσμος μέσα σε άλλους κόσμους. Η μέθοδος που ακολουθούμε ξεκινά με τη χαρτογράφηση της ταυτότητας του brand, το οποίο φροντίζουμε να εκφράζεται διαφορετικά και τελικά να πλέκεται οργανικά με την ατμόσφαιρα του εκάστοτε κελύφους, τις ιστορικές του αναφορές και αισθητικές αξίες, σε ένα συνεκτικό αρχιτεκτονικό αφήγημα. Ο πρωτότυπος τρόπος σκέψης, αν και δεν αποτελεί αυτοσκοπό, λειτουργεί ως εργαλείο για τη μεταφορά της ιδιαιτερότητας κάθε έργου. Η διαδικασία αυτή απαιτεί την αρμονική σύμπραξη αρχιτεκτονικής, εσωτερικού και βιομηχανικού σχεδιασμού και γραφιστικής, ενοποιώντας διαφορετικές κλίμακες σε μια συμπληρωματική διαδικασία. Τα παραδοτέα διαμορφώνονται με γνώμονα τις ανάγκες του κάθε έργου και των πελατών, περιλαμβάνοντας στοιχεία που διασφαλίζουν τη λειτουργικότητα και την αισθητική αρτιότητα. Η διατήρηση του “backstory” κάθε έργου, ως βασική αρχή του σχεδιασμού που καλείται να εξυπηρετήσει εμπορικούς σκοπούς, είναι μια πρόκληση που μας εμπνέει.

 

 

Σ.Μ.: Στη δουλειά σας συχνά δημιουργείτε custom κατασκευές. Ποια πλεονεκτήματα έχει ένας τέτοιου είδους σχεδιασμός και ποιες δυσκολίες έχετε αντιμετωπίσει; Μπορείτε να αναφέρετε κάποια παραδείγματα;

Μ.M.: Οι custom κατασκευές είναι από τα πιο δυναμικά εργαλεία μας για να ενισχύσουμε την εμπειρία του χώρου και την ιστορία που τον συνοδεύει. Προσφέρουν την ευκαιρία για πειραματισμό, ενώ ταυτόχρονα ενδυναμώνουν το «σενάριο» του κάθε έργου με τρόπους που δεν μπορούν να επιτευχθούν μέσα από έτοιμες λύσεις. Από την άλλη πλευρά, οι custom λύσεις συνοδεύονται από αρκετές δυσκολίες. Η ανάπτυξη νέων μεθόδων υλοποίησης και η αντιμετώπιση τεχνικών περιορισμών απαιτούν ευελιξία και επιμονή. Ωστόσο, κάθε custom κατασκευή διευρύνει τις γνώσεις και δεξιότητες της ομάδας, ενώ παράλληλα δημιουργεί την έκπληξη που δίνει ταυτότητα στον χώρο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η πόρτα του Nolan στο Σύνταγμα, η οποία φέρει έναν αρκετά δωρικό χαρακτήρα που τη μετατρέπει σε βασικό στοιχείο σύνθεσης που αλληλοεπιδρά με την πόλη.

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 294 | Ιανουάριος – Φεβρουάριος 2025.

To αρχιτεκτονικό γραφείο Kokkinou-Kourkoulas | Architects and Associates ιδρύθηκε από τη Μαρία Κοκκίνου και τον Ανδρέα Κούρκουλα το 1987. Με σπουδές στην Αθήνα και το Λονδίνο, οι ιδρυτές του έχουν ασχοληθεί επαγγελματικά με πλήθος δημόσιων και ιδιωτικών κτιρίων, σε όλες τις κλίμακες σχεδιασμού και το έργο τους δημοσιεύεται συστηματικά τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Πρόσφατα, στο δυναμικό του γραφείου έχει ενταχθεί το σχήμα των en-route architecture με την Κατερίνα Κούρκουλα και τον Hannes Livers Gutberlet, συνεχίζοντας την αναζήτηση των Kokkinou-Kourkoulas για νέες τυπολογίες, πρωτότυπες κατασκευαστικές επιλύσεις και καινοτόμα υλικά. Μιλήσαμε με τον Ανδρέα Κούρκουλα για τη μακρά διαδρομή του γραφείου αλλά και το μέλλον του, όπως διαμορφώνεται με οδηγό τη συσσωρευμένη εμπειρία τριών δεκαετιών.

 

Σ.Μ.: Ανήκετε σε μία γενιά που αναζήτησε με πολλαπλούς τρόπους τη σχέση της αρχιτεκτονικής με την πόλη. Σε ποιον βαθμό τα εφόδια που σας έδωσαν οι σπουδές σας στο Λονδίνο επέτρεψαν μια διαφορετική ανάγνωση της Αθήνας; Τι πιστεύετε για την εξέλιξή της στον χρόνο;

Aνδρέας Κούρκουλας: Ανήκω σε μία γενιά που έζησε τον εφιάλτη της εφαρμογής των ιδεών της σύγχρονης πολεοδομίας, των ιδεών που κυριάρχησαν στην ανάπτυξη των βιομηχανικών πόλεων κυρίως μετά τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο. Οι εφαρμογές αυτές οδήγησαν σε τραγικά κοινωνικά φαινόμενα μοναξιάς, εγκατάλειψης, βανδαλισμού και τελικά σε μεγάλο βαθμό κατεδαφίστηκαν. Τη δεκαετία του ’80, τόσο διεθνώς αλλά και στο Λονδίνο ειδικά, η συνειδητοποίηση αυτής της τραγικής αποτυχίας οδήγησε στην ανάπτυξη αρχιτεκτονικών κινημάτων κόντρα στις απόψεις της μοντέρνας πολεοδομίας. Η Ελλάδα, λόγω του συστήματος της αντιπαροχής, απέφυγε αυτόν τον εφιάλτη. Η δομή του οικοδομικού τετραγώνου και του δρόμου εξασφάλισε μία κοινωνικότητα στην πόλη. Για τον λόγο αυτό, η συζήτηση γύρω από τα προβλήματα στον σχεδιασμό των πόλεων δεν μας άγγιξε. Το ζήτημα του χαρακτήρα των ελληνικών πόλεων και ιδιαίτερα της Αθήνας πρωτοεμφανίστηκε στις αρχές του ’90, στην εισαγωγή που έγραψε ο Kenneth Frampton στην ελληνική έκδοση της “Ιστορίας της Μοντέρνας Αρχιτεκτονικής” (εκδ. Θεμέλιο). Εκεί, ο συγγραφέας εκθειάζει τη δομή της πόλης και τον έντονο κοινωνικό της χαρακτήρα. Πιστεύω ότι η εμφάνιση του διαδικτύου, ενός νέου ισχυρού μηχανισμού άυλων σχέσεων, βάζει σε νέα βάση τον σχεδιασμό των πόλεων. Η δομή του οικοδομικού τετραγώνου και του δρόμου μοιάζει να διασφαλίζει μία κοινωνική ζωντάνια άκρως απαραίτητη στις νέες κοινωνίες, όπου η διαδικτυακή επικοινωνία μειώνει τη φυσική συνεύρεση.

 

 

Σ.M.: Παράλληλα με το αρχιτεκτονικό σας έργο, ασκήσατε σημαντικό διδακτικό έργο στη Σχολή Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ. Ποια είναι τα σημαντικότερα προβλήματα που εντοπίζετε στην αρχιτεκτονική εκπαίδευση στην Ελλάδα και προς τα πού πιστεύετε ότι κατευθύνεται η αρχιτεκτονική εκπαίδευση διεθνώς;

A.Κ.: Στην Ελλάδα, για λόγους που δεν γνωρίζουμε, οι σπουδές αρχιτεκτονικής έχουν μεγάλη απήχηση. Η ύπαρξη έξι σχολών σε όλη την επικράτεια, αλλά και ο αριθμός των Ελλήνων που σπουδάζουν αρχιτεκτονική στο εξωτερικό είναι για εμάς κάτι το ανεξήγητο. Πρέπει να μας προβληματίσει, αλλά κυρίως να αξιοποιήσουμε όλο αυτό το δυναμικό που υπάρχει διεθνώς και το βρίσκουμε σε θέσεις σημαντικές, στα καλύτερα πανεπιστήμια και γραφεία του κόσμου. Να σπάσουμε την εσωστρέφεια και να πάρουμε δυναμικά μέρος στη διεθνή αρχιτεκτονική συζήτηση. Το έκαναν με μεγάλη επιτυχία η Ισπανία και η Πορτογαλία, με θεαματικά αποτελέσματα.

 

 

Σ.Μ.: Η ελληνική νομοθεσία προβλέπει διαφορετικές διαδικασίες ανάθεσης μελετών για δημόσιους χώρους και κτίρια. Σε ποιες περιπτώσεις θεωρείτε ότι οι ανοιχτοί αρχιτεκτονικοί διαγωνισμοί είναι η βέλτιστη διαδικασία; Έχει σημασία τα συλλογικά όργανα των αρχιτεκτόνων να λειτουργούν ως θεσμικοί σύμβουλοι του κράτους;

A.Κ. Το θέμα των ανοιχτών αρχιτεκτονικών διαγωνισμών για δημόσιους χώρους και κτίρια πρέπει να μας προβληματίσει. Από τη μία μεριά είναι ο ακρογωνιαίος λίθος μίας δημοκρατικής, συμμετοχικής διαδικασίας, που δίνει δυνατότητες έκφρασης σε όλους και κυρίως στους νέους. Από την άλλη, πρέπει να προβληματιστούμε και να αξιολογήσουμε τα αποτελέσματα αυτής της διαδικασίας που υιοθετήθηκε από τη μεταπολίτευση και μετά. Κάτι δεν πήγε καλά, κάτι υπονόμευσε αυτή τη διαδικασία και τα αποτελέσματά της δεν τη δικαιώνουν. Πρέπει να ξαναδούμε τη διαδικασία και να την αναβαθμίσουμε. Είναι πολύ σημαντικό για την ελληνική αρχιτεκτονική και ιδιαίτερα για τους νέους.

 

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 293 | Δεκέμβριος 2024.

Η Μαρία Κοκκίνου και ο Ανδρέας Κούρκουλας ίδρυσαν μαζί το αρχιτεκτονικό τους γραφείο το 1987. Με σπουδές στην Αθήνα και το Λονδίνο, έχουν ασχοληθεί επαγγελματικά με πλήθος δημόσιων και ιδιωτικών κτιρίων, σε όλες τις κλίμακες σχεδιασμού και το έργο τους δημοσιεύεται συστηματικά τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Εδώ και τρεις δεκαετίες, μαζί με τους συνεργάτες του γραφείου τους, επιμένουν στην αναζήτηση νέων τυπολογιών, καινοτόμων κατασκευαστικών επιλύσεων και πρωτότυπων υλικών, διαμορφώνοντας μία αρχιτεκτονική που ξεχωρίζει.

 

Σ.Μ: Έχετε παρακολουθήσει επαγγελματικά, τη ραγδαία αλλαγή της ελληνικής κοινωνίας από την αρχή μέχρι το τέλος της Μεταπολίτευσης, από τη δεκαετία του ’80 μέχρι και τη δεκαετία της χρεωκοπίας του 2010, παράγοντας αρχιτεκτονικό έργο. Ποιες αλλαγές διαπιστώσατε στο πως γίνεται αντιληπτή η αρχιτεκτονική στην Ελλάδα, στο πώς σχεδιάζεται και χτίζεται, και πώς αυτές οι αλλαγές επηρέασαν τον σχεδιασμό σας;

ΚΚ: Η πτώση της δικτατορίας σήμανε το τέλος της εσωστρέφειας και άνοιξε μια νέα δημιουργική φάση για την ελληνική αρχιτεκτονική. Έλληνες αρχιτέκτονες, σταδιακά και μετ’ εμποδίων, πήραν μέρος στους διεθνείς προβληματισμούς και παρήγαγαν έργο, τόσο στο επίπεδο των κτιρίων, όσο και στην προβληματική για την πόλη. Η οικονομική κρίση ήταν καταστροφική. Έβαλε τέλος σε αυτή την πορεία, στέλνοντας το πιο δυναμικό κομμάτι των νέων αρχιτεκτόνων στο εξωτερικό. Η οικοδομική δραστηριότητα συρρικνώθηκε κατά 90%. Πρόσφατα εμφανίζεται μια μικρή ανάκαμψη, κυρίως στον τουρισμό και, δειλά-δειλά, σε επανάχρηση υπαρχόντων κτιρίων. Το μέλλον της ελληνικής αρχιτεκτονικής θα κριθεί από τη δυνατότητα της χώρας να επαναπατρίσει αυτή τη γενιά και να την εντάξει στην πορεία ανάκαμψης.

 

Σ.Μ: Ο Rem Koolhaas είχε δηλώσει σε ανύποπτο χρόνο και αφού είχε εδραιωθεί ως αρχιτέκτονας, ότι οι αρχιτεκτονικοί διαγωνισμοί είναι άχρηστοι. Ποια είναι η δική σας εμπειρία από τους αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς και ποια η θέση σας στην παραπάνω δήλωση;

ΚΚ: Οι διαγωνισμοί είναι πολύτιμοι, κυρίως γιατί δίνουν τη δυνατότητα σε νέους ανθρώπους να ορθώσουν το ανάστημά τους και να βγουν από την αφάνεια. Η ομάδα της ΟΜΑ, που είχαμε τη μεγάλη ευκαιρία να εργαστούμε τη δεκαετία του ’80, στο Λονδίνο, αποτελεί λαμπρό παράδειγμα αυτής της δυνατότητας που δίνουν οι διαγωνισμοί. Αλλά, όπως κάθε διαγωνιστική διαδικασία, κρίνεται κυρίως από την ποιότητα των κριτικών επίτροπων και τη δυνατότητά τους να αξιολογούν πολύπλευρα. Για το θέμα αυτό πρέπει να σκεφτούμε σοβαρά, εκτιμώντας τα αποτελέσματα αυτής της διαδικασίας στη χώρα μας. Στο ελληνικό ποδόσφαιρο φτάσαμε στη λύση των ξένων διαιτητών.

 

Σ.Μ: Η οικοδομική παραγωγή δεν προκύπτει μόνο από αρχιτέκτονες. Σε ποιους θεωρείτε ότι απευθύνεται η αρχιτεκτονική, και με ποια παραδείγματα από τη δική σας εμπειρία θα μπορούσατε να το εξειδικεύσετε;

ΚΚ: Η αρχιτεκτονική απευθύνεται σε όλους. Σε κάθε φάση του πολιτισμού, αυτό το ”όλοι” παίρνει συγκεκριμένη μορφή. Στη χώρα μας, πέρασε από χιλιάδες κύματα, όπου οι πολιτικοί μηχανικοί και γενικά, οι τεχνικοί, είχαν τη μερίδα του λέοντος. Σταδιακά, από τη μεταπολίτευση και μετά, το κύρος του επαγγέλματος άρχισε να ανεβαίνει. Αλλά πρέπει να συνειδητοποιήσουμε και τις ευθύνες μας και τα τραγικά λάθη μας, κυρίως στα θέματα της πόλης στον 20ο αιώνα. Αυτά, σε μεγάλο βαθμό καταρράκωσαν το κύρος της αρχιτεκτονικής.

 

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 241 | Οκτώβριος 2019

Οι Massouridis Theodoraki Architects αποτελούν έναν χώρο αρχιτεκτονικής δημιουργίας με πολυετή εμπειρία σχεδιασμού και επίβλεψης τουριστικών έργων, κατοικιών, βιομηχανικών, εμπορικών, εκπαιδευτικών και δημόσιων κτιρίων. Συνεχίζοντας μια παράδοση 45 ετών στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό, το interior design και το masterplanning, σήμερα το μελετητικό γραφείο διευθύνεται από τους αρχιτέκτονες Αλέξανδρο Μασουρίδη και Μυρτώ Θεοδωράκη.

 

Σ.Μ: Οι σπουδές σας είναι σε αρχιτεκτονικές σχολές οι οποίες φημίζονται για τη θεωρητική παραγωγή τους, ενώ η αρχιτεκτονική σας είναι προσανατολισμένη στις ανάγκες της αγοράς. Ποια ήταν τα εφόδια που αποκτήσατε σπουδάζοντας εκεί;

MT: Οι σπουδές μας σε πρωτοπόρα πανεπιστήμια, όπως η Bartlett School of the Built Environment στο UCL του Λονδίνου, μας έδωσε τις βάσεις για να μπορούμε να σκεφτόμαστε καινοτόμα και να προσεγγίζουμε τα έργα μας αναζητώντας νέες σχεδιαστικές τάσεις για την κάθε εποχή. Η αρχιτεκτονική δεν είναι μόνο κτίρια και χώροι που μας περιβάλλουν, αλλά εκπέμπει ιδέες, συναισθήματα, εμπειρίες, αναμνήσεις. Δημιουργεί δίκτυα και πολυεπίπεδες συνενώσεις, με σημεία αναφοράς και κόμβους ροής. Είναι αλληλεπίδραση μορφής, λειτουργικότητας, υλικών, κλίμακας, αναλογιών. Αυτή η αρχή, πιστεύουμε ότι διέπει τα έργα μας από το κεντρικό concept μέχρι και τις επιμέρους λεπτομέρειες. Μας βοηθάει, ως επαγγελματίες που πρέπει να προσαρμοζόμαστε στην αγορά, στην τοποθεσία αλλά και στις ιδιαίτερες απαιτήσεις του κάθε έργου, ώστε να το προσεγγίζουμε με πρωτότυπες ιδέες. Ειδικά, στα αστικά ξενοδοχειακά έργα, υπάρχουν αυστηρές προδιαγραφές για την εμφάνιση και την αίσθηση, από την εταιρική ταυτότητα του κάθε operator. Εκεί έρχεται και η πολυετής μας εμπειρία στον τομέα, σε συνδυασμό με τον καινοτόμο σχεδιασμό, ώστε να επιλύουμε το κάθε έργο με σύγχρονες προτάσεις.

 

Σ.Μ: Πώς ορίζεται η αγορά πολυτελείας για την αρχιτεκτονική στην Ελλάδα; Μια και το γραφείο σας έχει ήδη μεγάλη διαδρομή, τι είδους αλλαγές έχετε εντοπίσει μέσα στα χρόνια της λειτουργίας σας και τι θεωρείτε ότι είναι αυτό που έρχεται;

MT: Το αρχιτεκτονικό γραφείο MTArchitects έχει πολυετή εμπειρία στον χώρο, με πολλά high-end έργα ξενοδοχείων, κατοικιών, κτιρίων γραφείων, εκπαιδευτικών και δημοσίων κτιρίων. Έχουμε διαχρονική γνώση του luxury market και παρατηρούμε ότι, ενώ οι βασικές προϋποθέσεις των υψηλών προδιαγραφών σχεδιασμού, ποιότητας και αισθητικής παραμένουν σταθερές, ο τρόπος κατανόησης του χώρου μεταλλάσσεται προς ένα κέλυφος αφήγησης και δημιουργίας αναμνήσεων. Στον τομέα της πολυτελούς φιλοξενίας, οι απαιτήσεις επικεντρώνονται πλέον στην ”εμπειρία“ του επισκέπτη και έχει αναφορές σε πολλαπλά επίπεδα. Ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός λαμβάνει υπόψη του ένα μεγάλο φάσμα δεδομένων που διαπραγματεύονται την ταυτότητα του έργου και της τοποθεσίας του.

Ο επισκέπτης τοποθετείται στο επίκεντρο και ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός έχει ως πρωταρχικό στόχο να αναπτύσσει σημεία αναφοράς που του δημιουργούν αναμνήσεις, δίνοντας σκοπό και νόημα στη φιλοξενία του. Ο χώρος αποκτά ενσυναίσθηση για να φιλοξενήσει την ανάγκη του κάθε ατόμου. Χαρακτηριστικά όπως το φως και η σκιά, ο θόρυβος και η ηρεμία, η υφή, το χρώμα, η θερμοκρασία, το βάρος ή η ελαφρότητα των υλικών, όλα έχουν ξεχωριστή σημασία και λειτουργούν σε συνέργεια. Ένας άλλος παράγοντας που αλλάζει είναι η ένταξη νέων τεχνολογιών στον σχεδιασμό των κτιρίων. Υπάρχει συνεχώς αυξανόμενη ζήτηση συστημάτων για ”έξυπνα“ κτίρια που έχουν διττό σκοπό. Από τη μια είναι η ανάγκη για τον βέλτιστο έλεγχο των συνθηκών διαβίωσης στον χώρο, και από την άλλη είναι ο σεβασμός προς το περιβάλλον, με βιοκλιματικό σχεδιασμό και βιώσιμες προτάσεις.

 

Σ.Μ: Λέμε συχνά ότι τα νέα ξενοδοχεία ”αλλάζουν τον χάρτη της Αθήνας“ συνολικότερα. Ποιες όμως είναι, σύμφωνα με δική σας εμπειρία, οι υποδομές που λείπουν από την πόλη ώστε να μπορεί ένας τέτοιος σχεδιασμός να ευδοκιμήσει χωρίς ούτε να επισκιάζεται από το αστικό περιβάλλον, ούτε όμως να το αγνοεί;

MT: Η Αθήνα είναι μια πόλη με πολύπλευρο χαρακτήρα που συνεχώς εξελίσσεται. Μία πόλη γεμάτη αντιθέσεις και εντάσεις, όπου συνυπάρχει το αρχαίο με το σύγχρονο, το ιδιωτικό με το δημόσιο, το οργανικό με το προσχεδιασμένο. Είναι σύνηθες, στη χώρα μας, να παρατηρούμε την ανάπτυξη των υποδομών παράλληλα με τις ανάγκες που προκύπτουν, παρά να υπάρχει ένας προμελετημένος αρχικός γενικός σχεδιασμός. Το ίδιο συμβαίνει και με την εκρηκτική ανάπτυξη του τουρισμού τα τελευταία χρόνια, που οδήγησε στη ραγδαία αύξηση των ξενοδοχειακών μονάδων, ενώ οι υποδομές και η πολιτεία ακολούθησαν.

Στην έννοια υποδομές συμπεριλαμβάνουμε τους θεσμούς και το νομοθετικό πλαίσιο. Δημιουργούνται, ωστόσο, νέοι πόλοι έλξης και αναδεικνύονται δίκτυα σύνδεσης κομβικών σημείων, όπως ξενοδοχείων, μουσείων, μνημείων, πλατειών. Ο χάρτης της Αθήνας όντως ανανεώνεται και ο περιπλανώμενος έχει νέες προτάσεις εξερεύνησης της πόλης. Σε πολεοδομικό επίπεδο, η συνεργασία ξενοδοχείων και υποδομών, ιδιωτικής και δημόσιας πρωτοβουλίας, είναι αναγκαία για μια λειτουργική και ανθρώπινη πόλη.

 

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 252 | Νοέμβριος 2020

Οι Spaceworkers, που ιδρύθηκαν από τους αρχιτέκτονες Henrique Marques Rui Dinis και την οικονομική διευθύντρια, Carla Duarte με έδρα την πόλη Paredes στη βόρεια Πορτογαλία, ερευνούν νέα παραδείγματα σύγχρονης αρχιτεκτονικής με στόχο την ανάδειξη της στενής σχέσης ανάμεσα στη μορφή και το συναίσθημα. Το έργο τους αντανακλά την πραγματιστική τους προσέγγιση και το κριτικό πνεύμα μέσα από το οποίο ερμηνεύουν το πλαίσιο κάθε μελέτης, ενώ η συνεργασία τους με κάθε πελάτη οδηγεί σε έναν νέο τρόπο αντιμετώπισης και αντίληψης του χώρου, στην αισθητηριακή του διάσταση.

 

Σ.Μ: Ποια παραδείγματα σύγχρονης αρχιτεκτονικής θεωρείτε ότι πραγματοποιούν καινοτομίες, ειδικά όταν στο έργο σας συχνά διαπραγματεύεστε επεμβάσεις σε ιστορικά κελύφη;

SW: Η καινοτομία στην αρχιτεκτονική ή το τι κάνει ένα κτίριο να είναι καινοτόμο, παραμένει θέμα μεγάλης συζήτησης. Θεωρούμε ότι η πραγματική καινοτομία στο πεδίο της αρχιτεκτονικής έχει να κάνει με τον τρόπο που χτίζουμε, δηλαδή υλοποιούμε. Όχι τόσο με τον σχεδιασμό, ο οποίος έρχεται πάντοτε ως απάντηση σε εντελώς απρόβλεπτα και ετερόκλητα προβλήματα. Δεν θα επιλέγαμε παραδείγματα σύγχρονης αρχιτεκτονικής αλλά μια ολόκληρη περίοδο στην ιστορία της αρχιτεκτονικής: τον Μοντερνισμό. Κατά τη γνώμη μας, ο Μοντερνισμός είναι κρίσιμη περίοδος ακριβώς επειδή άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο η αρχιτεκτονική υλοποιείται.

 

Σ.Μ: Είστε και οι δύο απόφοιτοι ενός ιδιωτικού πανεπιστημίου και επιλέξατε να παραμείνετε στην πόλη της καταγωγής σας για να αποκτήσετε την επαγγελματική σας έδρα. Αυτή η συνθήκη, δημιούργησε για εσάς κάποια “απόσταση” από τους εδραιωμένους αρχιτέκτονες στην Πορτογαλία; Πώς φαίνεται αυτό στη δουλειά σας;

SW: Πιστεύουμε ότι τα χρόνια των σπουδών μας δεν είχαν το “βάρος” αυτών των εδραιωμένων αρχιτεκτόνων, αν και ήταν παρόντες καθ’ όλη τη διάρκειά τους, με άλλους τρόπους. Δεν αισθανθήκαμε ότι κάποιος μας τους επέβαλε ως πρότυπο προς μίμηση και τελικά αυτό ήταν ευεργετικό στη διαδρομή μας ως νέοι αρχιτέκτονες. Είχαμε την ευκαιρία να δοκιμάσουμε άλλες προσεγγίσεις, σε διαφορετικό πλαίσιο και έτσι εξακολουθούμε να κάνουμε αρχιτεκτονική μέχρι σήμερα. Το γεγονός ότι η βάση μας είναι η πόλη όπου μεγαλώσαμε -την οποία δεν αφήσαμε ούτε όσο σπουδάζαμε στο γειτονικό Πόρτο- μας οδήγησε σε μια κριτική ματιά. Ξεκινήσαμε με την επιθυμία να μεταμορφώσουμε την περιοχή, δίνοντας στον τοπικό πληθυσμό την ευκαιρία να αντιληφθεί τη σημασία της αρχιτεκτονικής σε αυτόν τον μετασχηματισμό.

 

Σ.Μ: Γιατί δείχνετε τέτοια προτίμηση στο ανεπίχριστο μπετόν στα έργα σας; Δεν σας δυσκολεύουν οι νέοι οικοδομικοί κανονισμοί που προκρίνουν πιο οικολογικά υλικά;

SW: Μας αρέσει πολύ η εμφάνιση και η πλαστικότητα του εμφανούς μπετόν. Αυτό όμως δεν πέρασε στη δουλειά μας ως προσωπική προτίμηση αλλά περισσότερο ως συνέπεια άλλων παραγόντων. Μπορεί να μοιάζει περίεργο, όμως η επιλογή του μπετόν ήρθε σχεδόν αποκλειστικά ως αποτέλεσμα στατικών και οικονομικών αναγκών, σε συνδυασμό με την κατασκευαστική τεχνογνωσία στην περιοχή μας. Τα πρώτα μας έργα ήταν στην Paredes και τα περίχωρά της, όπου οι προωθημένες τεχνικές, έξω από τη συμβατική κατασκευή, ήταν απρόβλεπτες και ιδιαίτερα ακριβές. Ήταν πολύ ευκολότερο να βρούμε ένα συνεργείο που να μπορεί να χτίσει με μπετόν και, δεδομένου ότι από την άποψη της στατικής επάρκειας ήταν η  πιο οικονομικά ισορροπημένη λύση, εκμεταλλευτήκαμε τις αισθητικές ποιότητες του υλικού, κάνοντας οικονομία στα επιχρίσματα και τη συντήρηση. Επιπλέον -όσο αντιφατικό κι αν μοιάζει αυτό- η επιλογή του μπετόν οδήγησε σε μειωμένο περιβαλλοντικό αποτύπωμα, επειδή τα πάντα κατασκευάζονταν επί τόπου στο εργοτάξιο, με τοπικά συνεργεία, καλούπια από τοπική ξυλεία και τοπικά αδρανή.

Αν και η ίδια η παραγωγή του μπετόν δεν είναι οικολογική διαδικασία από μόνη της, η κατασκευή στο σύνολό της, δεδομένου ότι στηρίζεται στην τοπική τεχνογνωσία, είχε αυξημένη βιωσιμότητα, αξιοποιώντας τους ενδογενείς πόρους της περιοχής. Έδωσε, δηλαδή, ώθηση σε μια τοπική οικολογία, ειδικά μέσα στο πλαίσιο της κρίσης του κατασκευαστικού τομέα η οποία συνέπεσε με την έναρξη της δραστηριότητάς μας. Μετά τα πρώτα μας έργα, το μπετόν έγινε ένα είδος προσωπικής μας ταυτότητας, προσελκύοντας πελάτες που έρχονταν σε μας ζητώντας έργα μεκυρίαρχο αυτό το υλικό. Η προσπάθειά μας να μειώσουμε το οικολογικό αποτύπωμα του μπετόν στο ελάχιστο έχει ακόμα πολλές προοπτικές για να εξελιχθεί, με τη χρήση ανακυκλωμένων αδρανών και πρόσθετων που καθαρίζουν τον άνθρακα, καθώς και με ανακυκλωμένο χάλυβα, που βελτιστοποιεί την επίδοση του κατασκευαστικού συστήματος χωρίς υψηλό επιπρόσθετο κόστος. Το μπετόν δεν μπορεί να θεωρείται ως “το ασχημόπαπο” της βιωσιμότητας. Υπάρχουν ακόμα μεγάλα περιθώρια βελτίωσης και πρέπει να εξετάσουμε πολλές επιπλέον εναλλακτικές.

 

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο ετήσιο τεύχος Villas 2022.

Οι doxiadis+ είναι γραφείο μελετών αρχιτεκτονικής και αρχιτεκτονικής τοπίου που ιδρύθηκε το 1999 στην Αθήνα από τον Θωμά Δοξιάδη, από τα πρώτα που ειδικεύτηκαν σε αυτόν τον τομέα όταν στην Ελλάδα η έννοια της αρχιτεκτονικής τοπίου ήταν ακόμα άγνωστη. Μέσα στα είκοσι περίπου χρόνια της δραστηριότητάς του, το γραφείο έχει μεγαλώσει σημαντικά έχοντας συγκροτήσει μία αφοσιωμένη ομάδα 30 ειδικών, απολαμβάνει διεθνή καταξίωση και έχει καταφέρει να αλλάξει εδραιωμένες νοοτροπίες στο ευρύ κοινό μέσα από το υλοποιημένο έργο του. Στο πλαίσιο λειτουργίας των doxiadis+, η πρακτική είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένη με την έρευνα και στηρίζεται στις θεμελιώδεις αρχές που πρεσβεύει το γραφείο από την εποχή της ίδρυσής του: της οικολογίας, της βιοφιλίας και του σχεδιασμού για τον άνθρωπο.

 

Σ.Μ: Έχοντας το υπόβαθρο των πρώτων σας σπουδών στην αρχιτεκτονική, πότε αντιληφθήκατε τι είναι η αρχιτεκτονική τοπίου και πόσο νωρίς αποφασίσατε να διερευνήσετε τις δυνατότητες που προσφέρει;

Θ.Δ: Ξεκίνησα τις σπουδές μου στο τμήμα αρχιτεκτονικής του Harvard, το οποίο συστεγαζόταν τότε με το τμήμα αρχιτεκτονικής τοπίου, οπότε παρατηρούσα τους συμφοιτητές μου να δημιουργούν πράγματα και φόρμες που μου κέντριζαν το ενδιαφέρον περισσότερο από αυτό που έκανα ο ίδιος ως αρχιτέκτονας. Με την ολοκλήρωση του πτυχίου πήρα την απόφαση να σπουδάσω αρχιτεκτονική τοπίου, σε μια εποχή που οι περισσότεροι δεν ήξεραν τι είναι. Ο συναρπαστικός αυτός κόσμος μού προσέφερε μια βαθύτερη κατανόηση της συμβίωσης των ειδών, της σημασίας της βιολογίας και της οικολογίας, καθώς και μια σφαιρική αντιμετώπιση των οικοσυστημάτων του πλανήτη μας.

Από τη μία είμαι αρχιτέκτονας -που σημαίνει ότι έχω επιθυμία να χτίζω– και από την άλλη αντιλαμβάνομαι τα τοπία και την ομορφιά τους αλλά και το πώς αυτά αλλοιώνονται από την κατασκευαστική δραστηριότητα. Ο αρχιτέκτονας θέλει να αφήσει κάτι που μετά τον θάνατό του θα μείνει αιώνιο. Οπότε, όσο πιο μνημειακή είναι η αρχιτεκτονική, τόσο το καλύτερο. Από την άλλη, ως αρχιτέκτονας τοπίου πιστεύω ότι όσο πιο λίγη είναι η παρέμβαση στο τοπίο, τόσο αρμονικότερη είναι η σχέση μας με αυτό. Πρέπει να αποδεχτείς παράλληλα το γεγονός ότι το τοπίο θα αλλοιωθεί με το πέρασμα του χρόνου, γιατί (το τοπίο) είναι κάτι ζωντανό: Είναι φτιαγμένο με ζωντανούς οργανισμούς και ένας από αυτούς είμαστε κι εμείς, επομένως οφείλουμε να το σεβόμαστε για να συμβιώνουμε αρμονικά μαζί του.

 

Σ.Μ: Τι ήταν αυτό που σας έκανε να επιλέξετε ως έδρα σας την Ελλάδα, τη στιγμή όπου η αρχιτεκτονική τοπίου ήταν σχεδόν άγνωστη; Πόσο έχουν αλλάξει οι πελάτες μέσα στο χρονικό διάστημα που έχει περάσει από τότε και πόσο έχετε αλλάξει εσείς;

Θ.Δ: Η αρχιτεκτονική τοπίου καθώς και η σύζευξή της με την αρχιτεκτονική, μέχρι και πριν λίγα χρόνια έμοιαζε απαγορευτική. Όταν επέστρεψα στην Ελλάδα το 1997 από την Αμερική, μιλούσα για διαμόρφωση τοπίου και έβλεπα να με κοιτάνε με ένα βλέμμα απορίας, σαν να μην καταλάβαιναν τι έλεγα. Αυτό που παρατηρούμε είναι ότι μέσα σε αυτά τα 20 χρόνια έχει γίνει πάρα πολύ μεγάλη πρόοδος, σε πολλά επίπεδα. Σε κάθε βήμα μας, οι doxiadis+ συμβάλλουμε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο στην αλλαγή αυτής της νοοτροπίας, τόσο διαμέσου των έργων μας όσο και μέσω των διαλέξεων που δίνουμε, σε Ελλάδα και εξωτερικό.

Θα σας δώσω ένα προσωπικό παράδειγμα: Στους Ολυμπιακούς του 2004, εργάστηκα στην Οργανωτική Επιτροπή ως υπεύθυνος για θέματα πρασίνου και υπήρξα Διευθυντής Τομέα Εικόνας της Πόλης. Μέχρι και πριν το 2004, ήταν μόδα, σε όλους τους δήμους, να φυτεύονται φοίνικες. Ύστερα σταμάτησαν και ξεκίνησαν να φυτεύουν επιτέλους ελιές. Σε επίπεδο γραφείου, μπορεί στην αρχή η αειφορία και η αρχιτεκτονική τοπίου να φάνταζαν σαν ένα μακρινό όραμα και ίσως μια πολυτέλεια, πλέον όμως έχουμε καταφέρει να αναπτύξουμε μια σχέση εμπιστοσύνης με τις μεγαλύτερες εταιρίες στην Ελλάδα όσο και με Έλληνες και ξένους ιδιώτες, αναλαμβάνοντας έργα όπως το Μητροπολιτικό Πάρκο Ελληνικού, επανένταξη βιομηχανικών περιοχών, αστικές αναπλάσεις, δημιουργία δημοσίου χώρου και παραθεριστικές κατοικίες.

 

Σ.Μ: Ποια έργα θεωρείτε ως σταθμούς στην πορεία σας και γιατί;

Θ.Δ: Το πιο σημαντικό έργο, αυτό για το οποίο είμαι πιο περήφανος, είναι η ανάπτυξη μιας ομάδας παθιασμένων και εξειδικευμένων συνεργατών, με βάση την Ελλάδα, με την οποία συλλογικά δημιουργούμε διεθνή πρωτοπορία στα οικολογικά έργα αρχιτεκτονικής και τοπίου. Ένα από τα πλέον αντιπροσωπευτικά έργα μας είναι το Landscapes of Cohabitation: 350 στρέμματα πανέμορφου κυκλαδικού τοπίου με βίλες στην Αντίπαρο το οποίο ξεκίνησε το 2000 και συνεχίζει ακόμα. Τότε, μάς κοιτούσαν περίεργα που σχεδιάζαμε με ιθαγενή φυτά. Το έργο αυτό έχει αποτελέσει για εμάς ευκαιρία για βαθιά σκέψη γύρω από τη σχέση του ανθρώπου και της φύσης, στον χώρο και τον χρόνο, καθώς και έρευνας διαμέσου των πειραμάτων, που μας είχε επιτρέψει να αναπτύξουμε τεχνογνωσία. Ως αποτέλεσμα, έχει λάβει αρκετές διεθνείς διακρίσεις: ήταν φιναλίστ για το κορυφαίο διεθνές βραβείο αρχιτεκτονικής τοπίου (Rosa Barba), ενώ έχει γίνει αφιέρωμα στους Financial Times.

Δυστυχώς στην Ελλάδα επιβιώνει μια νοοτροπία που βλέπει το “πράσινο“ σαν συμπλήρωμα. Ως γνήσιοι αρχιτέκτονες και αρχιτέκτονες τοπίου που δημιουργούμε από κτίρια μέχρι αστικούς χώρους, πάρκα και κήπους, αντιμετωπίζουμε τον χώρο, το μπετόν, την πέτρα, το νερό, το φυτό και τον άνθρωπο σαν σύνολο, που του αξίζει να σφύζει από ζωή, αναμένοντας την κλιματική αλλαγή. Με αυτήν ακριβώς τη λογική μελετάμε μια σειρά έργων στην Αθήνα, όπου με προσεκτικά στοχευμένες κινήσεις διαμέσου συγκεκριμένων έργων επιδιώκουμε να φέρουμε μεγάλα αποτελέσματα, τόσο σε επίπεδο οικολογίας όσο και στην ποιότητα ζωής.

Στον λόφο του Στρέφη κρατάμε όλα τα υφιστάμενα στοιχεία, προσθέτοντας τα ελάχιστα για να γίνει πιο ζωντανός, πιο υγιής, πιο όμορφος, πιο προσβάσιμος για όλες τις ηλικίες. Στα έργα του Ελληνικού, τον Πύργο της Μαρίνας, τους δρόμους και τα πεζοδρόμια, τις μικρές πλατείες, το πρώτο τμήμα του Μητροπολιτικού Πάρκου, εξερευνούμε πώς η πόλη του μέλλοντος μπορεί να είναι πιο ανθρώπινη και πιο οικολογική. Στην Ακαδημία Πλάτωνος διαπραγματευόμαστε πώς ένας αρχαιολογικός χώρος μπορεί να είναι και πάρκο γειτονιάς, πώς το αρχαίο στοιχείο μπορεί να συμβιώσει με το σήμερα.

 

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 265 | Μάρτιος 2022

Οι GFRA architecture δημιουργήθηκαν το στην Αθήνα από τους αρχιτέκτονες Τάσο Γούση, Joost Frijda και Έντυ Ρόμπερτς, ενώ από το μέλος της ομάδας είναι και η Φωτεινή Αναγνώστου. Ο διεθνής χαρακτήρας του γραφείου οδηγεί σε διαρκή αναζήτηση νέων ιδεών και μορφών, τόσο σε μεγάλης όσο και σε μικρής κλίμακας κτίρια, καθώς και στην ανάγκη να δοθεί ένα “Ευρωπαϊκό πνεύμα“ στην αρχιτεκτονική. Μέσα από μια ρεαλιστική προσέγγιση και στενή συνεργασία με τους σύμβουλους μηχανικούς, αλλά δίνοντας επίσης ιδιαίτερη βάση στις επιθυμίες και ανάγκες του πελάτη, στόχος του γραφείου είναι η ανύψωση της ποιότητας του σχεδιασμού και της τεχνολογίας της αρχιτεκτονικής στον μέγιστο δυνατό βαθμό.

 

Σ.Μ.: Ιδρύσατε το γραφείο σας στην Ελλάδα λίγο πριν την οικονομική κρίση και παρακολουθήσατε την εξέλιξη της εγχώριας αρχιτεκτονικής μέχρι σήμερα, με τις καταβολές σας όμως να βρίσκονται στο εξωτερικό. Τι είναι αυτό που έχει αλλάξει σύμφωνα με τη δική σας αντίληψη ανάμεσα στο “πριν“ και το “μετά“;

GFRA: Η αρχιτεκτονική μετά την οικονομική κρίση αναβαθμίζεται. Παρατηρείται βελτίωση της ποιότητας του σχεδιασμού αλλά και της κατασκευής με στόχο την ανταγωνιστικότητα καθώς και ένας πιο οργανωμένος και ολοκληρωμένος τρόπος σχεδιασμού, προκειμένου να ελέγχεται καλύτερα ο προϋπολογισμός του κάθε έργου. Σημαντικό είναι επίσης ότι μετά την κρίση καταργήθηκε η έννοια των μεγάλων και γνωστών αρχιτεκτόνων, καθώς θεωρήθηκαν “πολυτέλεια” και δόθηκε χώρος σε νεότερους επαγγελματίες να αναδειχθούν και να εξελιχθούν. Επιπλέον αναπτύχθηκε, για λόγους οικονομίας, η έννοια της επανάχρησης, η οποία έδωσε μεγάλη ώθηση στις ανακαινίσεις, επιτρέποντας σε αυτούς τους νέους αρχιτέκτονες να προτείνουν φρέσκες, καινοτόμες ιδέες.

 

 

Σ.Μ.: Έχετε υλοποιήσει αρκετά έργα διαμόρφωσης πρεσβειών, ξεκινώντας από την Ολλανδική. Πώς επεξεργαστήκατε τα στοιχεία που διαφοροποιούν μία πρεσβεία από ένα τυπικό κτίριο γραφείων;

GFRA: Η πρεσβεία είναι ένα κτίριο που θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί ως κτίριο γραφείων, αλλά έχει κάποιες σημαντικές ιδιαιτερότητες. Καταρχάς μια πρεσβεία εκφράζει την ανάγκη της χώρας της για αντιπροσώπευση. Επομένως το κτίριό της θα πρέπει με κάποιο τρόπο να δείχνει την “εθνικότητά” της με διακριτά στοιχεία επιλεγμένα από την παράδοση, τον πολιτισμό, τις συνήθειες της χώρας που εκπροσωπεί. Είναι λοιπόν σημαντικό να προηγηθεί έρευνα σε διάφορους τομείς: αρχιτεκτονική, τέχνη, φιλολογία, μόδα, φαγητό κτλ. Τα στοιχεία αυτά απλοποιούνται, αναλύονται σε σχήματα, λέξεις, χρώματα και γίνονται έμπνευση για τον σχεδιασμό, είτε αυτούσια, είτε μεταφρασμένα με αρχιτεκτονικούς όρους. Μια επιπλέον ιδιαιτερότητα του κτιρίου μιας πρεσβείας σε σχέση με ένα απλό κτίριο γραφείων είναι πως η πρεσβεία χρειάζεται να είναι άμεσα προσβάσιμη και ανοικτή στο κοινό αλλά ταυτόχρονα πρέπει να τηρεί συγκεκριμένους όρους ασφάλειας και ελέγχου.

 

 

Σ.Μ: Τα σχολικά κτίρια είναι μία τυπολογία την οποία έχετε μελετήσει αρκετά, είτε σε διαγωνισμούς είτε σε υλοποιημένα έργα, όχι όμως στην Ελλάδα. Τι ήταν αυτό που σας οδήγησε στο να αναλάβετε τέτοια έργα στο εξωτερικό και τι θα θέλατε να δείτε σε ένα σχολικό κτίριο εδώ;

GFRA: Μελετήσαμε και επιβλέψαμε την κατασκευή ενός σχολικού συγκροτήματος στο Δυρράχιο. Ήταν ένα έργο το οποίο αναλάβαμε με ιδιαίτερο ενθουσιασμό, αφενός γιατί το να σχεδιάζεις για παιδιά είναι από μόνο του ένα θέμα ενδιαφέρον και αφετέρου γιατί στην Αλβανία δεν υπήρχε αυτό που υπάρχει στην Ελλάδα: μια καθορισμένη φόρμα, μια τυπικότητα στη μορφή των σχολικών κτιρίων. Προφανώς υπήρχαν παλαιότερα σχολικά κτίρια αλλά πλέον η χώρα ήταν σε φάση αναγέννησης και ανάπτυξης, παραμένοντας ανοιχτή σε κάθε νέα ιδέα και καινοτομία. Έτσι, βρήκαμε ένα γόνιμο έδαφος για να υλοποιήσουμε τα πιστεύω μας για την αρχιτεκτονική της εκπαίδευσης, τα οποία θα θέλαμε να δούμε και στα ελληνικά σχολικά κτίρια. Φανταζόμαστε ένα φιλικό και άνετο εσωτερικό, με χώρους φωτεινούς και ευάερους, ευχάριστους για τους μαθητές.

Mετά την κρίση καταργήθηκε η έννοια των μεγάλων και γνωστών αρχιτεκτόνων, καθώς θεωρήθηκαν “πολυτέλεια“ και δόθηκε χώρος σε νεότερους επαγγελματίες να αναδειχθούν και να εξελιχθούν. Επιπλέον αναπτύχθηκε, για λόγους οικονομίας, η έννοια της επανάχρησης, η οποία έδωσε μεγάλη ώθηση στις ανακαινίσεις. Eκεί, ενσωματώνονται περισσότερες λειτουργίες από τις καθιερωμένες, όπως εργαστήρια, βιβλιοθήκες, τραπεζαρία και αίθουσες εκδηλώσεων με κατάλληλο εξοπλισμό. Οι χώροι διαλείμματος περιλαμβάνουν άνετα καθιστικά και παιχνίδια και η αυλή δεν περιορίζεται σε ένα γήπεδο αλλά διαθέτει φύτευση και κήπο. Φυσικά θα πρέπει να είναι εύκολα προσβάσιμο σε όλους και να αξιοποιεί τις αρχές του βιοκλιματικού σχεδιασμού. Το ίδιο το κτίριο θα μπορεί να λειτουργεί ως τοπόσημο της εκάστοτε γειτονιάς εκφράζοντας τον ρόλο του σχολείου, που δεν είναι απλά η εκπαίδευση αλλά και η ένταξη στην κοινωνία.

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 289 | Ιούλιος-Αύγουστος 2024

Το βραβευμένο αρχιτεκτονικό γραφείο Mastrominas Architecture ιδρύθηκε το 1984 στην Κω από τον Ηλία Μαστρομηνά, μετά από σπουδές στο Πολυτεχνείο του Μιλάνου και την Αρχιτεκτονική Σχολή του ΑΠΘ. Σήμερα διατηρεί δεύτερη έδρα στην Αθήνα, έχοντας αποκτήσει μεγάλη εμπειρία στον σχεδιασμό ξενοδοχείων, πολυτελών κατοικιών και κτιρίων γραφείων. Ο σχεδιασμός του γραφείου ξεχωρίζει για τη μινιμαλιστική του έκφραση, τη φροντίδα για τη λειτουργικότητα και την ενσωμάτωση στοιχείων της παραδοσιακής ελληνικής αρχιτεκτονικής σε μοντέρνα απόδοση.

 

Σ.Μ: Ξεκινήσατε τις σπουδές σας στο Πολυτεχνείο του Μιλάνου και τις ολοκληρώσατε στη Θεσσαλονίκη. Ποια ήταν τα εφόδια που φέρατε από την Ιταλία και πώς αντιληφθήκατε αρχικά την αρχιτεκτονική στο ελληνικό πλαίσιο; Ποιους θεωρείτε ως σταθμούς στην εξέλιξη του τρόπου με τον οποίο σχεδιάζετε;

Η.Μ: Το 1977 που πήγα στο Μιλάνο, η Ελλάδα αναζητούσε έναν νέο δρόμο στη δημοκρατία και στον σύγχρονο κόσμο. Οι φοιτητές ήμασταν έντονα πολιτικοποιημένοι, γεμάτοι όνειρα και μεγάλη δίψα να μάθουμε πράγματα και να προχωρήσουμε μπροστά. Αυτό που μου προσέφερε το Μιλάνο, είναι κυρίως ο πολιτισμός της βόρειας Ιταλίας, η επαφή με την κουλτούρα και την τέχνη, οι προ-εικόνες που ασυνείδητα υπεισέρχονται στον σχεδιασμό. Στην πλούσια βιβλιοθήκη της Αρχιτεκτονικής Σχολής, ανακάλυψα τους μαέστρους του μοντέρνου κινήματος, Le Corbusier, Mies Van de Rohe, Alvar Aalto και άλλους, που με επηρέασαν βαθιά.

Ο Δημήτρης Φατούρος και η διάλεξη που έδωσε στην Αρχιτεκτονική Σχολή του Μιλάνου, ήταν η αφορμή να επιστρέψω στην Ελλάδα όπου ανακάλυψα τον Πικιώνη, τον Κρόκο αλλά κυρίως τον Άρη Κωνσταντινίδη. Διάβασα όλα τα βιβλία του προσπαθώντας να εμβαθύνω στο έργο του. Η ανάταση της ελληνικότητας στο έργο του μέσα από τη μοντέρνα αρχιτεκτονική και τη λιτότητα του συντακτικού, μα πάνω απ’ όλα η “αλήθεια“ που είναι η κατάθεση ψυχής του αρχιτέκτονα, ήταν αυτό που με καθήλωσε και από τότε έγινε καθημερινός μου στόχος.

Ο πρώτος σταθμός στη δουλειά μου ήταν η συνεργασία μου με τον αείμνηστο Σωτήρη Κουκή, αρχιτέκτονα ξενοδοχείων με έργο σε όλη την Ελλάδα. Δίπλα του έμαθα τη λειτουργία του ξενοδοχείου καθώς και την οργάνωση ενός μεγάλου αρχιτεκτονικού γραφείου. Δεύτερος σταθμός υπήρξε η συνεργασία μου με τους ISV το 2004, ενώ το 2005 αφήνω πρώτη φορά την Κω και εγκαθίσταμαι στην Αθήνα για να συνεργαστώ μαζί τους. Ιδρύσαμε το γραφείο ISV+M με αντικείμενο το real estate, ενώ ταυτόχρονα συνεργαζόμαστε στον σχεδιασμό ξενοδοχείων στην Κω και στην Πάτμο. Τους οφείλω πολλά και τους ευχαριστώ και από αυτή τη θέση.

 

Σ.Μ: Δημιουργήσατε το πρώτο σας γραφείο στην Κω, όπου ειδικευτήκατε στις ανάγκες του τουρισμού, μέσα από μεγάλα ξενοδοχεία και κατοικίες. Αυτή η επιλογή ήταν μονόδρομος;

H.M. Δανειζόμενος τον ορισμό του Άρη Κωνσταντινίδη ότι “οι κατοικίες είναι δοχεία ζωής”, θα έλεγα ότι “τα ξενοδοχεία είναι δοχεία χαράς”, είναι οι χώροι όπου οι επισκέπτες αποβάλλουν το στρες της καθημερινότητας και της εντατικοποιημένης εργασίας των αστικών κέντρων και έρχονται σε επαφή με τη φύση. Τα ερεθίσματα λοιπόν ξεκινούν από την εκρηκτική τουριστική ανάπτυξη της Κω της δεκαετίας του ‘80, όπου τα καταλύματα κατασκευάζονται χωρίς σχεδιασμό, σχεδόν επιτακτικά, προκειμένου να καλύψουν την τεράστια ζήτηση. Για αυτόν τον λόγο, ως φοιτητής στην Αρχιτεκτονική σχολή της Θεσσαλονίκης, επέλεξα το μάθημα της ειδικής κτιριολογίας, με αντικείμενο τα ξενοδοχεία.

Είχα την τύχη να εκπαιδευτώ δίπλα στην καθηγήτρια Ξανθίππη Χόιπελ. Τα θέματα ήταν απαιτητικότερα από διπλωματική, δουλεύαμε μήνες από το πρωί μέχρι το βράδυ για ένα ξενοδοχείο πόλης και για ένα resort. Η εργασία της ομάδας μου αρίστευσε και παρουσιάστηκε στο επόμενο έτος των φοιτητών. Όταν αποφοίτησα, η καθηγήτριά μου, που ήταν τότε μέτοχος του μεγαλύτερου αρχιτεκτονικού γραφείου της Θεσσαλονίκης, “Τζώνος-Χόιπελ-Χόιπελ“ -ο Πάνος Τζώνος είναι άλλος ένας εξαιρετικός καθηγητής- μου πρότεινε να εργαστώ στο γραφείο τους. Επομένως, η Κως δεν ήταν μονόδρομος, ήταν η αγάπη για τον τόπο που με οδήγησε εκεί. Εκ των υστέρων, θεωρώ ότι αν είχα δεχτεί τη θέση στο γραφείο των καθηγητών μου, θα είχα κερδίσει πολύ χρόνο και κόπο για να κάνω τα όποια βήματα έχω κάνει.

 

Σ.Μ: Πότε και γιατί πήρατε την απόφαση να μεταφερθείτε στην Αθήνα και τι αλληλοτροφοδοσία υπάρχει ανάμεσα στις δύο έδρες σας;

H.M: Δουλεύοντας στην Κω, είχα την ευκαιρία να σχεδιάσω ξενοδοχεία από πολύ νεαρή ηλικία, τα περισσότερα εξ αυτών πολύ μεγάλα, έως και 1200 κλίνες. Δεν μπορώ να μην είμαι ευγνώμων γι’ αυτό. Όμως η αγάπη για την αρχιτεκτονική με οδήγησε δύο φορές στην Αθήνα, αρχικά με τη συνεργασία μου με τους ISV και αργότερα με το δικό μου γραφείο, στελεχωμένο με νέους αρχιτέκτονες και interior designers, με στόχο τη μεταλαμπάδευση της πολύχρονης εμπειρίας στους νέους αρχιτέκτονες που με τη σειρά τους εμπλουτίζουν τη δουλειά μας, μέσα από τον πλουραλισμό διαφορετικών ιδεών, προσεγγίσεων και τάσεων.

Το γραφείο της Κω μας τροφοδοτεί με έργα από το νησί, τα οποία μελετώνται κυρίως στην Αθήνα, όπου βρίσκεται η κύρια δύναμή μας. Η επαφή με τις νέες ιδέες, τα νέα προϊόντα, τεχνολογίες και τα υλικά κατασκευής, είναι πιο άμεση και η ενσωμάτωση στον σχεδιασμό μας καταλυτική.

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 272 | Νοέμβριος 2022

Ο David Gianotten είναι αρχιτέκτονας, διευθυντικό στέλεχος της OMA-Office for Metropolitan Architecture. Πέρα από τα αρχιτεκτονικά έργα για τα οποία είναι υπεύθυνος, επιβλέπει τη συνολική οργανωτική και οικονομική διαχείριση, την επιχειρηματική στρατηγική και την ανάπτυξη του γραφείου παγκοσμίως. Εντάχθηκε στην OMA το 2008, εγκαινίασε το παράρτημα του γραφείου στο Χονγκ Κονγκ το 2009 και έγινε εταίρος το 2010, συντονίζοντας τον τομέα Ασίας-Ειρηνικού για επτά χρόνια, ενώ το 2015 επέστρεψε στην Ολλανδία ως Managing Partner. Στις 28 Μαρτίου παρουσίασε πρόσφατα έργα αλλά και τον ανανεωμένο τρόπο λειτουργίας του γραφείου στην Αθήνα, σε εκδήλωση την οποία συντόνισε η Ολλανδική Πρεσβεία και το Ελληνικό Ινστιτούτο Αρχιτεκτονικής.

 

Σ.Μ.: Στην πρόσφατη διάλεξή σας στην Αθήνα, στις 28 Μαρτίου, λέξη-κλειδί ήταν η “βιωσιμότητα“. Πότε και γιατί άρχισε το γραφείο να προβάλλει με τόση έμφαση αυτή τη διάσταση της αρχιτεκτονικής;

David Gianotten: Θεωρώ ότι το να διακοσμεί κάποιος ένα κτίριο με φυτεμένο δώμα και πολλά δέντρα πάνω του, δεν αντιπροσωπεύει τη “βιώσιμη αρχιτεκτονική“ αλλά απλώς το κάνει να μοιάζει με μπρόκολο. Παραμένω -και πάντοτε ήμουν- επιφυλακτικός με φαινόμενα greenwashing που θέλουν να εμφανίζονται ως πρότυπα βιωσιμότητας: Η βιωσιμότητα είναι κάτι πολύ παραπάνω από τη χρήση εργαλείων όπως τα φωτοβολταϊκά και οι πράσινοι τοίχοι για να εκπληρώνονται απλώς κάποιες προδιαγραφές. Στο γραφείο μας, μέχρι τα τελευταία χρόνια, δεν τονίζαμε τόσο προς τα έξω αυτή τη διάσταση των έργων μας, αν και η έννοια της βιωσιμότητας είναι εγγενής στον τρόπο που δουλεύουμε -ο οποίος, από την αρχή, λαμβάνει υπόψιν το περιβάλλον και ανταποκρίνεται σε συγκεκριμένες προγραμματικές απαιτήσεις. Αυτό άρχισε να αλλάζει όταν ξεκίνησα τη συνεργασία μου με τον Ronald Akili, ιδρυτή του ξενοδοχειακού brand Potato Head, το οποίο προάγει τον βιώσιμο τουρισμό. Κάποια στιγμή, όσο δουλεύαμε μαζί πάνω στο resort Potato Head Studios, στο Μπαλί, ο Ronald πήγε για σερφ με τα παιδιά του και συνειδητοποίησε την έκταση του προβλήματος με τα πλαστικά απόβλητα.

Από τότε, το σχέδιό μας για το Potato Head Studios αλλά και οι επόμενες συνεργασίες μας, επικεντρώθηκαν κυρίως στις βιώσιμες σχεδιαστικές προσεγγίσεις και το zero-waste. Πειραματιστήκαμε με διαφορετικούς τρόπους χρήσης τοπικών και ανακυκλωμένων υλικών, ενώ επίσης διερευνήσαμε προσεγγίσεις για τον μηδενισμό των απορριμμάτων που παράγονται από και για τον τουρισμό. Το 2022, η OMA και η Potato Head επιμελήθηκαν από κοινού την έκθεση N*thing is Possible, στο National Design Center της Σιγκαπούρης, με τα αποτελέσματα της έρευνας. Νωρίτερα φέτος εγκαινιάστηκε το AIR Circular Campus and Cooking Club, το οποίο προέκυψε από συνεργασία μεταξύ της OMA, του Ronald και των σεφ Matt Orlando και Will Goldfarb. Το εστιατόριο είναι αφιερωμένο στον πειραματισμό με τη μηδενική παραγωγή αποβλήτων και την εστίαση zero waste. Ουσιαστικά, σε όλα μας τα έργα, η αντίληψή μας για τη βιωσιμότητα, πέρα από τα ενεργειακά ζητήματα, επεκτείνεται στο κοινωνικό σύνολο. Για εμάς, η κοινωνική βιωσιμότητα είναι ζωτικής σημασίας και πάντοτε έχουμε αναφορές στον τόπο -στην κουλτούρα, τις τεχνικές, τα υλικά, τις ανάγκες και τις φιλοδοξίες του.

 

 

Σ.Μ.: Ο τουρισμός ίσως είναι η λιγότερο βιώσιμη βιομηχανία -τόσο περιβαλλοντικά όσο και κοινωνικά. Μπορεί η αρχιτεκτονική των μεγάλων ξενοδοχειακών συγκροτημάτων να κάνει τη διαφορά;

D.G. Είμαι αισιόδοξος, μια και έχω δει από κοντά τη θετική επίδραση που είχε το Potato Head στο Μπαλί, οδηγώντας σε έναν ευρύτερο μετασχηματισμό. Έχουμε σχεδιάσει τα Potato Head Studios ως τμήμα του συγκροτήματος Desa Potato Head, το οποίο περιλαμβάνει κλαμπ και το Katamama Resort. Δεν ασχοληθήκαμε μόνο με την αρχιτεκτονική αλλά επίσης ήμασταν σύμβουλοι για το συνολικό πρόγραμμα και τον τρόπο λειτουργίας του Desa. Σε συνεργασία με την Potato Head, δημιουργήσαμε μια εμπειρία η οποία δεν αποσκοπεί μόνο στην αναψυχή των επισκεπτών αλλά επίσης τους φέρνει σε επαφή με την τοπική κουλτούρα και τους καλλιεργεί την περιβαλλοντική συνείδηση. Με κάθε άφιξη, υπάρχει ένα πακέτο καλωσορίσματος που περιλαμβάνει μία όμορφα σχεδιασμένη υφασμάτινη τσάντα και ένα μεταλλικό μπουκάλι, τα οποία ενθαρρύνονται να χρησιμοποιούν καθ’ όλη τη διάρκεια της παραμονής τους, ελαχιστοποιώντας έτσι τα πλαστικά απορρίμματα.

Η πρακτική αυτή αποδείχτηκε εφικτή και το 2019 είχε ως αποτέλεσμα η επαρχία του Μπαλί να απαγορεύσει εντελώς τα πλαστικά μιας χρήσης. Με όρους πολιτισμού, μέσα στα Potato Head Studios έχουμε σχεδιάσει μία δημόσια πλατφόρμα στο επίπεδο του ισογείου, που παραμένει μονίμως ανοιχτή στην τοπική κοινότητα. Λειτουργούμε προγράμματα που σχετίζονται με την τοπική τέχνη και κουλτούρα και ο χώρος προοδευτικά μετατράπηκε σε τόπο πολιτιστικών ανταλλαγών, είτε εκούσια είτε ακούσια. Η επιτυχία του Desa με έχει πείσει ότι, το να κάνει κάποιος τη διαφορά, είναι εφικτό. Το μόνο που χρειάζεται είναι τόλμη και ένα καλό σχέδιο. Στον τουρισμό, περνώντας καλά, μπορείς ταυτόχρονα να κάνεις το σωστό.

 

 

Σ.M.: Η OMA έχει λειτουργήσει ως σύμβουλος της κυβέρνησης της Σιγκαπούρης στον τομέα της διαχείρισης απορριμμάτων. Για ποιον λόγο ένας τέτοιος θεσμικός φορέας να εμπιστευθεί ένα αρχιτεκτονικό γραφείο, ζητώντας του μια υπηρεσία που δεν έχει να κάνει άμεσα με τον συμβατικό σχεδιασμό, και τι είδους “σχεδιασμός“ θα μπορούσε να ήταν αυτός;

D.G. Η ΟΜΑ είναι γραφείο αρχιτεκτονικού και αστικού σχεδιασμού, όμως διατηρούμε ουσιαστικό, έντονο ενδιαφέρον και για άλλους τομείς. Διαθέτουμε ένα ειδικό think tank που ονομάζεται AMO και ερευνούμε ένα ευρύ φάσμα θεμάτων που αφορούν στο περιβάλλον, όπως το δίκτυο της ενέργειας και η ύπαιθρος. Ένα δείγμα της έρευνάς μας είναι ο οδικός χάρτης Roadmap 2050: A Practical Guide to a Prosperous, Low-carbon Europe, ο οποίος δημοσιεύθηκε το 2010 και εξερευνά το πώς η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να αναπτύξει ένα δίκτυο ενέργειας χωρίς αποτύπωμα άνθρακα μέχρι το 2050. Την περασμένη δεκαετία ερευνήσαμε επιπλέον το ζήτημα της υπαίθρου και εξετάσαμε τις επιπτώσεις της αστικοποίησης αλλά και τις ευκαιρίες που φέρνει. Μέσα από αυτά τα ερευνητικά προγράμματα συγκεντρώσαμε ένα σώμα υλικού με γνώσεις που έχουν διευρύνει κατά πολύ την οπτική μας πάνω στα περιβαλλοντικά ζητήματα.

Αυτή η γνώση και αυτό το διευρυμένο οπτικό πεδίο που διαθέτουμε είναι στοιχεία που επηρεάζουν το χτισμένο έργο μας σε ολόκληρο τον κόσμο. Θεωρώ ότι η μοναδική εμπειρία μας, που συνδυάζει τη θεωρητική διερεύνηση με την πρακτική εφαρμογή, μπορεί να είναι ανεκτίμητη για οποιονδήποτε φορέα. Ως προς το αποτέλεσμα, τώρα, είναι δύσκολο να το προδιαγράψουμε προκαταβολικά. Μπορεί να είναι ένα σχέδιο -για παράδειγμα, ένα δίκτυο ενέργειας- όπως εξίσου θα μπορούσε να είναι ένα σύστημα κατευθύνσεων για τις βέλτιστες πρακτικές στην οικοδομή. Είτε, όπως στην περίπτωση της Σιγκαπούρης, μια πρόταση για το πώς θα μπορούσε η πόλη να αλλάξει την οπτική της σχετικά με τα απορρίμματα και τις πολιτικές διαχείρισής τους, μαθαίνοντας από παραδείγματα που προέρχονται από άλλους τόπους, όπως το Μπαλί.

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 288 | Ιούλιος 2024.

Η Gagos Architecture and Design ιδρύθηκε το 1997 στη Λάρισα από τον interior designer Κώστα Γκάγκο και τον αδελφό του Βαγγέλη, δίνοντας από την πρώτη μέρα πρωταγωνιστικό ρόλο στην αρχιτεκτονική εσωτερικών χώρων, ειδικά στον τομέα της εστίασης. Πάνω από δυο δεκαετίες μετά, η ομάδα έχει μεγαλώσει σημαντικά και διατηρεί δεύτερη έδρα στην Αθήνα, με πολυάριθμα έργα στο ενεργητικό της, ενώ μετρά πλήθος βραβεύσεων. Αυτό που μένει σταθερό στον τρόπο εργασίας του γραφείου είναι η σε βάθος επικοινωνία με τον πελάτη και η προσεκτική διαχείριση των έργων, με μεγάλη φροντίδα στην κατασκευαστική λεπτομέρεια, όσο και αν οι αναθέσεις αυξάνονται διαρκώς σε όγκο και σε συνθετότητα.

 

Σ.Μ: Ξεκινήσατε τη δραστηριότητά σας στη Λάρισα, ενώ πρόσφατα επεκταθήκατε στην Αθήνα. Τι είναι αυτό που σας έχει προσφέρει η έδρα σας στη Λάρισα σε επίπεδο εμπειρίας; Πότε και γιατί κρίνατε απαραίτητο να δημιουργήσετε μια δεύτερη;

ΚΓ: Το να ξεκινήσει κάποιος τα πρώτα του επαγγελματικά βήματα στην επαρχία είναι κάτι που μπορεί μόνο θετικά να προσφέρει. Σε εμπιστεύονται πιο εύκολα και ιδίως όταν δουν ότι κάνεις κάτι διαφορετικό, τότε γίνεσαι εύκολα γνωστός στην κοινωνία. Συγκεκριμένα, η πόλη της Λάρισας χαρακτηρίζεται ως η πόλη του καφέ και της εστίασης. Αυτό ήταν ένα μεγάλο «σχολείο» για μένα, επειδή από την πρώτη στιγμή που άρχισε αυτή η τεράστια και απότομη ανάπτυξη, ήμουν από τους πρώτους στον χώρο και βρισκόμουν στην καρδιά της συγκεκριμένης αλλαγής στη ζωή και τις συνήθειες του κόσμου. Μπορεί η βασική μου έδρα να ήταν στη Λάρισα, όμως σχεδόν όλα τα χρόνια δημιουργούσαμε project σε όλη την Ελλάδα και στο εξωτερικό. Κάπου μέσα στην κρίση άρχισα να επεκτείνω τιςεργασίες μου περισσότερο στην πρωτεύουσα και όταν ένιωσα έτοιμος, περίπου το 2017, δημιουργήσαμε το πρώτο υποκατάστημα στην Αθήνα. Στόχος ήταν μια μεγαλύτερη και ταχύτερη ανάπτυξη, με το να είμαστε πιο κοντά στους μελλοντικούς επενδυτές και υποψήφιους πελάτες μας. Δεν το μετάνιωσα.

 

 

Σ.Μ: Δραστηριοποιείστε στον σχεδιασμό χώρων εστίασης και αναψυχής πάνω από δύο δεκαετίες. Τι είναι αυτό που έχει αλλάξει στις επιθυμίες των πελατών αλλά και στη δική σας οπτική μέσα σε αυτό το διάστημα; Ποια δικά σας έργα θα ξεχωρίζατε ως σταθμούς σε αυτή την πορεία και γιατί;

Κ.Γ: Ένα κατάστημα εστίασης θα πρέπει να είναι όμορφο, με ωραία ατμόσφαιρα, λειτουργικό και σίγουρα να έχει ένα concept. Οφείλεις να συνδυάσεις τα υλικά, τον φωτισμό, να ανακαλύψεις νέα πρωτοποριακά προϊόντα για να τα παρουσιάσεις, με αποτέλεσμα το έργο να ξεχωρίσει και να είναι μοναδικό. Οι εξελίξεις στο design των καταστημάτων εστίασης τρέχουν με πολύ γρήγορους ρυθμούς και η μόδα αλλάζει συνεχώς, προσφέροντας νέες εμπειρίες στον καταναλωτή.

Οι επιχειρηματίες συνεχώς προσπαθούν να σκεφτούν κάτι καινούργιο το οποίο μας μεταφέρουν ως όραμα κι εμείς καλούμαστε να το υλοποιήσουμε. Σε κάθε φάση της καριέρας μου υπήρχαν έργα τα οποία θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως σταθμοί και αν προσπαθούσα να αναφέρω κάποια από αυτά είμαι σίγουρος ότι θα αδικούσα κάποια άλλα. Σε κάθε περίπτωση όμως θα ήθελα να πω ένα μεγάλο ευχαριστώ σε όλους τους επιχειρηματίες που με εμπιστεύτηκαν και με εμπιστεύονται.

 

 

Σ.Μ: Ποια είναι σύμφωνα με τη δική σας εμπειρία η διαφορά αλλά και οι επικαλύψεις ανάμεσα στην αρχιτεκτονική και το interior design και γιατί επιλέξατε να αφοσιωθείτε στον σχεδιασμό εσωτερικών;

Κ.Γ: Η απάντηση είναι μία και συγκεκριμένη: Για να βγει ένα άρτιο και πετυχημένο αποτέλεσμα ο αρχιτέκτονας χρειάζεται τον interior designer και ο interior designer χρειάζεται τον αρχιτέκτονα. Ο συνδυασμός των δύο θα απογειώσει το αποτέλεσμα προς όφελος του πελάτη. Αν πούμε ότι όλοι κάνουμε τα πάντα, συνήθως δεν ισχύει. Αφοσιώθηκα από την πρώτη στιγμή στον σχεδιασμό εσωτερικών χώρων γιατί ήθελα συνεχώς να πειραματίζομαι με νέα υλικά, με ειδικές κατασκευές και με διαφορετικούς, ξεχωριστούς συνδυασμούς χρωμάτων και υλικών. Δεν κρύβω βέβαια ότι τα πρώτα ερεθίσματα μού έδωσε ο πατέρας μου, Αντώνης Γκάγκος, ο οποίος ήταν ξυλουργός και κάθε καλοκαίρι πήγαινα στο εργαστήριό του και γέμιζα από εμπειρίες πάνω στην κατασκευή.

 

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 264 | Ιανουάριος – Φεβρουάριος 2022

Το δημιουργικό γραφείο Saint of Athens, με έδρα την Αθήνα, ιδρύθηκε το 2007 από τον Νίκο Παλαιολόγο. Έχοντας ως κύριο αντικείμενο την τυπογραφία, το branding και την επικοινωνία, επεκτείνονται συχνά -σε συνεργασία με αρχιτέκτονες- στη δημιουργία ολοκληρωμένων εσωτερικών χώρων, όπου η μεθοδολογία τους περνάει σε τρεις διαστάσεις, καλύπτοντας διαφορετικές κλίμακες. Κάθε έργο το οποίο αναλαμβάνει έχει ως αφετηρία μία πρωτότυπη ιδέα, η οποία υποδεικνύει διαφορετική, κατά περίπτωση, τεχνική αντιμετώπιση για το σύνολο του έργου. Σε αυτό το πνεύμα, κάθε σχεδιασμός αντιμετωπίζεται ως ζωντανός οργανισμός, με δικά του χαρακτηριστικά και διακριτό σκοπό.

 

Σ.Μ.: Ποιο είναι το εύρος των υπηρεσιών που προσφέρετε ως γραφείο σε ό,τι αφορά τη δημιουργία ενός χώρου;

Nίκος Παλαιολόγος: Η οικειότητα που αναπτύσσεται σε έναν χώρο είναι ζητούμενο για την ομάδα μας. Από το δημιουργικό σκεπτικό μέχρι την custom λεπτομέρεια, όλα ακολουθούν μία ενιαία λειτουργική γραμμή. Οι διακοσμητικές και κατασκευαστικές προτάσεις έχουν πάντα στο κέντρο το brand και την εμπειρία που αυτό προσφέρει στον καταναλωτή. Όλα αυτά συνδυάζονται με conceptual logos και αντίστοιχη ανάπτυξή τους στο σύνολο της εταιρικής ταυτότητας.

 

 

Σ.Μ.: Πώς περάσατε στο interior design; Τι είχε προηγηθεί ώστε να αρχίσετε να σχεδιάζετε χώρους εμπορικών χρήσεων;

N.Π.: Όλα ξεκινούν από τη βασική ιδέα, τo concept. Η ολιστική εταιρική ταυτότητα που είχαμε σχεδιάσει για ένα υψηλού προφίλ ζαχαροπλαστείο χρειαζόταν και ένα αντίστοιχο περιβάλλον. Οπότε, αυτό το έργο αποτέλεσε και την πρώτη επίσημη αφετηρία μας στη δημιουργία ενός χώρου σχεδιασμένου να φιλοξενήσει δημιουργίες ζαχαροπλαστικής, ενσωματώνοντας την αστική ατμόσφαιρα μιας μπουτίκ, η οποία θα μπορούσε να βρίσκεται σε κάθε κοσμοπολίτικη πρωτεύουσα.

 

 

Σ.Μ.: Ποια μεθοδολογικά εργαλεία από την εμπειρία σας στην τυπογραφία μεταφέρετε στον σχεδιασμό του χώρου και πώς; Πού βρίσκεται το όριο ανάμεσα στον οπτικό και τον τρισδιάστατο σχεδιασμό;

N.Π.: Η αρχιτεκτονική της πληροφορίας και το γενικό οπτικό λεξιλόγιο ενός brand ορίζουν και τη συνολική εικόνα. Το branding του χώρου (environmental branding) και η τέχνη αποτελούν το ιερό δισκοπότηρο για την ομάδα μας. Ουσιαστικά το όριο το καθορίζουμε εμείς. Η μία τέχνη πρέπει να “εισβάλλει“ μέσα στην άλλη. Αυτό θα πρέπει να γίνεται πάντα οργανικά, χωρίς φασαρία και κυρίως, με σεβασμό στο brand και τον χώρο. Οι πολλές φωνές εξουδετερώνουν τη δύναμη ενός δυνατού λόγου. Και εμείς αγαπάμε τον λόγο ύπαρξης.

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 284 | Ιανουάριος – Φεβρουάριος 2024.

Το αρχιτεκτονικό γραφείο Petrαs architecture ιδρύθηκε το 2013 στην Αθήνα από τον Τσαμπίκο Πετρά και έχει ξεχωρίσει, πέρα από το χτισμένο έργο του, για τις σημαντικές του διακρίσεις σε εθνικούς και διεθνείς αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς. Το γραφείο αναπτύσσει σύγχρονες τεχνολογίες σε σχέση με πατροπαράδοτες τεχνικές σχεδιασμού και αναζητά τη μεταβαλλόμενη χωρική εμπειρία μέσα από την απλότητα και την καθαρότητα των υλικών, τον βιοκλιματικό σχεδιασμό, την οικονομία και τον σεβασμό κάθε τόπου, συμβάλλοντας στη δημιουργία πολιτισμού.

 

Σ.Μ.: Το γραφείο ιδρύθηκε στην Αθήνα, στην πιο δύσκολη χρονική στιγμή της οικονομικής κρίσης, όταν οι δυνατότητες για χτισμένο έργο -ειδικά από νέους αρχιτέκτονες- ήταν ελάχιστες. Τι είδους απόφαση ήταν αυτή και με ποιες προοπτικές;

T.Π.: Στην περίοδο της οικονομικής κρίσης διέκρινα ότι ένας νέος αρχιτέκτονας είχε δύο βασικές διεξόδους για να ξεκινήσει την επαγγελματική του πορεία: Είτε να αναζητήσει εργασία σε αρχιτεκτονικά γραφεία του εξωτερικού, μέχρι τα πράγματα στην Ελλάδα να βελτιωθούν, είτε να παραμείνει στην Ελλάδα και να διεκδικήσει έργα μέσω ευρωπαϊκών και διεθνών διαγωνισμών. Η σύγχρονη εποχή του διαδικτύου αλλά και η ευρωπαϊκή μας ταυτότητα στην παρούσα συγκυρία το επέτρεπε, σε αντίθεση με προγενέστερες εποχές που ένα τέτοιο εγχείρημα θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο, αν όχι αδύνατο. Οι δύο διέξοδοι είχαν θετικά και αρνητικά και προφανώς και οι δύο κατευθύνσεις είχαν τις δυσκολίες τους. Επέλεξα την δεύτερη διέξοδο και πήρα μια απόφαση -ίσως περισσότερο από πείσμα και όχι από συγκεκριμένη στρατηγική -να μην εγκαταλείψω τον τόπο μου και να συμμετάσχω από την Ελλάδα σε διαγωνισμούς στο εξωτερικό, ως μια πράξη δημιουργικής ελευθερίας μέσα σε ένα δυσμενές περιβάλλον. Η αρχική προοπτική ήταν να διεκδικήσουμε κάποιο χρηματικό βραβείο για να εξασφαλίσουμε κάποια έσοδα, ενώ ταυτόχρονα θα δημιουργούσαμε ελεύθερα σε ένα πιο προοδευτικό περιβάλλον ως προς την αρχιτεκτονική κουλτούρα, καταθέτοντας την προσωπική μας αρχιτεκτονική ματιά.

Εν τέλει -τουλάχιστον για εμάς- τα πράγματα εξελίχθηκαν απρόσμενα καλά: Ξεκινήσαμε να έχουμε διαδοχικές διακρίσεις και βραβεία (το γραφείο έχει πάνω από 25 διακρίσεις και 7 Α’ Βραβεία), εξασφαλίσαμε εξωτερική χρηματοροή και μπήκαμε χωρίς να το καταλάβουμε σε έναν αγωνιστικό στίβο συνεχούς δημιουργίας, σχεδιασμού και ανάπτυξης. Αρχίσαμε να εξοικειωνόμαστε με μεγάλες κλίμακες σχεδιασμού και περίπλοκα κτιριολογικά προγράμματα μέσα από τα οποία αποκτήσαμε πολύ μεγάλη μελετητική εμπειρία. Οι διακρίσεις έφεραν μαζί δημοσιεύσεις και αναγνώριση και πλέον άρχιζαν να μας προσεγγίζουν σταδιακά ιδιοκτήτες για νέα έργα στην Ελλάδα, καθώς τα πράγματα άρχισαν όντως να βελτιώνονται. Σήμερα ολοκληρώνονται κάποια από τα Α’ Βραβεία που έχουμε λάβει, ενώ αυτή τη στιγμή σχεδιάζουμε και υλοποιούμε πάνω από 20 ιδιωτικά έργα μικρότερης αλλά και μεγαλύτερης κλίμακας.

 

 

Σ.Μ.: Υιοθετήσατε πολύ νωρίς έναν τρόπο οργάνωσης των μελετών με BIM. Πώς πήρατε αυτή την απόφαση και τι πλεονεκτήματα σας έδωσε;

T.Π. Πράγματι από την έναρξη του γραφείου εισάγουμε τον σχεδιασμό μέσω ΒΙΜ, ακριβώς γιατί η ομάδα στην αρχή ήταν πολύ μικρή και έπρεπε με κάποιον τρόπο να μπορούμε να παράγουμε μεγάλο όγκο σχεδιαστικής πληροφορίας σε μικρό χρόνο και με το μικρότερο κόστος για τους διαγωνισμούς. Η απόφαση ήρθε ως απάντηση σε αυτήν την πρώτη ανάγκη και όσο πέρναγε ο καιρός αξιοποιούσαμε όλο και περισσότερο τη λογική σχεδιασμού μέσω ΒΙΜ, κάτι το οποίο ευνοήθηκε από τον διαθέσιμο ελεύθερο χρόνο της αρχικής περιόδου και την ευχέρεια που είχαμε με τα τρισδιάστατα εργαλεία σχεδιασμού. Μέσω του ΒΙΜ έχουμε πλέον πολύ καλύτερη εποπτεία του τρισδιάστατου χώρου, του σκελετού και των δικτύων του κτιρίου, δυνατότητα πολλαπλών εναλλακτικών λύσεων, ταυτόχρονη εργασία σε ένα έργο χωρίς καθυστερήσεις στην επικοινωνία και σημαντική μείωση των σχεδιαστικών λαθών στις μελέτες και στην παραγωγή των κατασκευαστικών σχεδίων. Όλα τα παραπάνω μας δίνουν την δυνατότητα να συνθέτουμε και να σχεδιάζουμε με πολύ αποτελεσματικό τρόπο.

Σήμερα, μετά από τουλάχιστον 10 χρόνια ενασχόλησης με αυτή την τεχνολογία, έχουμε τυποποιήσει πλήρως τη διαδικασία σχεδιασμού σε όλα τα επίπεδα μελετών, έχουμε ενσωματώσει τεχνολογίες pointcloud για την καλύτερη κατανόηση της σχέσης του κτιρίου με το περιβάλλον του και ενώ είμαστε μια ομάδα με έναν πυρήνα περίπου 10 ατόμων, έχουμε τουλάχιστον διπλάσια -ίσως και περισσότερη- παραγωγική δυνατότητα, γεγονός που μας επιτρέπει να είμαστε ανταγωνιστικοί και διαθέσιμοι για όποιον ενδιαφέροντα διαγωνισμό θα προκηρυχθεί, παρά τον καθημερινό φόρτο των τρεχόντων έργων.

 

 

Σ.Μ.: Σημαντικό κομμάτι της δραστηριότητας του γραφείου είναι οι αρχιτεκτονικοί διαγωνισμοί, με έμφαση σε εκείνους που διεξάγονται στο εξωτερικό. Πού θεωρείτε ότι πάσχει το πλαίσιο διεξαγωγής τους στην Ελλάδα και τι θα μπορούσε να γίνει καλύτερα, σε σχέση με την εμπειρία σας σε άλλες χώρες; Μελλοντικά, τι είδους κίνητρα μπορεί να έχει ένα αρχιτεκτονικό γραφείο για να συμμετέχει σε μια τέτοια διαδικασία, η οποία είναι -αρχικά- απλήρωτη;

T.Π.: Θεωρώ ότι πρέπει άμεσα να αυξηθούν σημαντικά τα βραβεία και οι αμοιβές των μελετών ώστε οι αρχιτεκτονικοί διαγωνισμοί να είναι πραγματικά ελκυστικοί από μεγαλύτερο μέρος αρχιτεκτόνων και με κάποιον τρόπο να διασφαλίζεται η υλοποίηση των έργων ώστε να έχει ουσιαστικό νόημα και η συμμετοχή. Θεωρώ επίσης αρνητικό ότι οι προκηρύξεις για τα πολύ σημαντικά δημόσια έργα δεν ανοίγονται στην ευρωπαϊκή ή τη διεθνή σκηνή.

Με μεταφρασμένες προκηρύξεις και παρουσία από διεθνείς κριτές, ώστε να προσελκύσουν δημιουργούς διεθνώς και να ανεβάσουν το επίπεδο της διοργάνωσης, ενώ το αντίστροφο συμβαίνει εδώ και χρόνια σε όλη την Ευρώπη. Πολλά από τα σπουδαία αρχιτεκτονικά γραφεία σε όλο τον κόσμο που βλέπουμε σήμερα και πριν χρόνια δεν γνώριζε κανείς, αναδείχθηκαν και απογειώθηκαν μέσα από διακρίσεις σε αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς, αυτό νομίζω τα λέει όλα.

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 275 | Μάρτιος 2023.

Οι Plaini and Karahalios Architects είναι αρχιτεκτονικό γραφείο με έδρα την Αθήνα. Ιδρύθηκαν το 2011 από την Ελισάβετ Πλαΐνη και τον Γιάννη Καραχάλιο, σε μία στιγμή η οποία συνέπεσε με την έναρξη της οικονομικής κρίσης. Αρχικά ανταποκρίθηκαν αποκτώντας μεγάλη εμπειρία στον σχεδιασμό της μικρής κλίμακας, ενώ προοδευτικά ανέλαβαν όλο και πιο σύνθετα κτιριακά έργα. Σήμερα, ο τρόπος εργασίας τους αντανακλά τα ιδιαίτερα γνωρίσματα μίας ολόκληρης γενιάς αρχιτεκτόνων, η οποία αξιοποίησε τα βιώματα της κρίσης και τα μετέτρεψε σε ποιοτικά χαρακτηριστικά.

 

Σ.Μ.: Προέρχεστε από διαφορετικό εκπαιδευτικό περιβάλλον. Πώς ξεκίνησε η συνεργασία σας και πώς συνδυάσατε τις διαφορετικές σας εμπειρίες σε κάτι νέο; Πότε θεωρείτε ότι το γραφείο σας απέκτησε δική του, ενιαία ταυτότητα;

Ε.Π. Γνωριστήκαμε στο γραφείο Νουκάκη-Μπαμπάλου. Εγώ είχα δουλέψει σε κάποια γραφεία μετά από τις σπουδές μου στο Λονδίνο και ο Γιάννης ήρθε με το που τελείωσε το μεταπτυχιακό του στη Νέα Υόρκη. Είχαμε την ευκαιρία να δουλέψουμε μέσα σε ένα δημιουργικό και συναδελφικό κλίμα διάφορα ενδιαφέροντα projects. Αποκορύφωμα ήταν ο διεθνής διαγωνισμός για τον μεγάλο άξονα της Βυρηττού, που απέσπασε και το πρώτο βραβείο. Όταν αργότερα αποφασίσαμε να δουλέψουμε σαν ελεύθεροι επαγγελματίες παραμείναμε φίλοι και συνεργάτες, στη συνέχεια συστεγαστήκαμε και τελικά ιδρύσαμε ένα ενιαίο γραφείο. Είχαμε κοινές αντιλήψεις σε ζητήματα σχεδιαστικής φύσης αλλά και στη γενικότερη θεώρηση των πραγμάτων.

Η ταυτότητά μας δημιουργήθηκε γύρω από την κοινή μας πρόθεση να αναζητούμε λύσεις με τα λιγότερα δυνατά μέσα και με συστολή, τόσο στη μορφολογική όσο και στην υλική έκφραση. Αυτό σταδιακά βρήκε και την οπτική του κωδικοποίηση, κυρίως μέσα από τη επεξεργασία των ορίων.

 

 

Σ.Μ.: Η ίδρυση του γραφείου σας συνέπεσε με την οικονομική κρίση στην Ελλάδα, η οποία είχε σημαντικές επιπτώσεις στην αρχιτεκτονική δραστηριότητα, μια και σταμάτησαν επί μία δεκαετία σχεδόν όλες οι νέες οικοδομές. Πώς ανταποκριθήκατε σε αυτές τις συνθήκες και τι διατηρείτε σήμερα ως εμπειρία, μέσα σε ένα εντελώς άλλο τοπίο, το οποίο περιλαμβάνει πάρα πολλά και μεγαλύτερα κτιριακά έργα;

Γ.Κ. Όπως και για πολλούς συναδέλφους μας, η κύρια δραστηριότητα μετακινήθηκε στην ανακαίνιση και στη διαμόρφωση εσωτερικών χώρων. Είναι ενδιαφέρον το ότι σαν κλάδος στραφήκαμε σε ένα αντικείμενο που είναι στα όρια της ειδικότητάς μας και για το οποίο δεν είχαμε πιστεύω και το απαραίτητο εκπαιδευτικό υπόβαθρο. Αυτή η ενδοσκόπηση ωστόσο μας βοήθησε στην καλύτερη κατανόηση του χώρου, των υλικών και της κατασκευής, ειδικά για την κατοικία που ήταν και το επίκεντρο των ανακαινίσεων. Τώρα που επανερχόμαστε στο τυπικό αντικείμενο της αρχιτεκτονικής, το κτίριο, αυτή η θήτευση στο εσωτερικό του διαμερίσματος μοιάζει πολύτιμο κεκτημένο.

 

Σ.Μ.: Έχετε μελετήσει σε λεπτομέρεια την τυπολογία της κατοικίας, είναι όμως λιγότερο γνωστό το χτισμένο ή σχεδιασμένο έργο σας σε άλλου είδους κτίρια ή χώρους. Αυτό είναι αποτέλεσμα συγκεκριμένων συνθηκών ή επιλογή; Συμμετέχετε σε αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς, ιδιωτικούς ή δημόσιους;

Γ.Κ. Είναι αποτέλεσμα των συνθηκών. Καταρχάς έρχεται ως συνέχεια της εμπειρίας μας στις ανακαινίσεις διαμερισμάτων. Τώρα που το αντικείμενο έχει διευρυνθεί είναι λογικό η κατεύθυνση της διεύρυνσης να συμβαίνει περισσότερο στην πλευρά της κατοικίας. Σε χώρους άλλης τυπολογίας όπως ψυχαγωγία, εμπόριο και φιλοξενία, η κύρια απαίτηση δεν είναι τόσο η λειτουργική επίλυση όσο η επικοινωνία ή η διαφοροποίηση από τον ανταγωνισμό.

Εκεί η αρχιτεκτονική μας γλώσσα και προσέγγιση συχνά συγκρούεται με την κουλτούρα της εμπειρίας και της ατομικής απόλαυσης. Είναι μια ισορροπία εύθραυστη και έχουν υπάρξει φορές που έχουμε αποτύχει να παραμείνουμε απόλυτα πιστοί στις αρχές μας. Σχετικά με τους διαγωνισμούς παίρνουμε μέρος επιλεκτικά αφού η αφιέρωση αλλά και το ανθρώπινο και υλικό δυναμικό που απαιτούνται για μια ολοκληρωμένη συμμετοχή αποτελούν μια δύσκολη εξίσωση στο πλαίσιο του ελεύθερου επαγγέλματος. Οι διαγωνισμοί, αν και εξουθενωτικοί, είναι η ευκαιρία να πάρουμε απόσταση από τα πράγματα και είναι κρίσιμοι για την εξέλιξη του γραφείου. Μέσα από αυτούς είχαμε την ευκαιρία να αποκτήσουμε εμπειρία σε έργα μεγαλύτερης κλίμακας, πράγμα πολύ σημαντικό ειδικά στα χρόνια της κρίσης.

 

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 270 | Σεπτέμβριος 2022.

Ο Παναγιώτης Τουλιάτος είναι Ομότιμος Καθηγητής του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, Καθηγητής και Πρόεδρος του Τμήματος Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου Frederick και επιστημονικός υπεύθυνος και εκπρόσωπος της Ελλάδας στη CEN- Ευρωκώδικας EC-5. Επαγγελματικά, ως αρχιτέκτονας–μηχανικός, έχει ασχοληθεί ιδιαίτερα με πρωτοποριακές κατασκευές μη συμβατικού χαρακτήρα, μεγάλων στατικών ανοιγμάτων, σύμμικτης κατασκευής με φορείς από οπλισμένο σκυρόδεμα, χάλυβα και ξύλο και ιδιαίτερης αντισεισμικής και βιοκλιματικής συμπεριφοράς. Είναι συγγραφέας πολλών επιστημονικών άρθρων, διδακτικών βοηθημάτων και βιβλίων, ενώ δραστηριοποιείται ως συντονιστής μεταπτυχιακών και ερευνητικών προγραμμάτων, ειδικά στον τομέα της αποκατάστασης ιστορικών μνημείων και των σύγχρονων κατασκευών μεγάλων στατικών ανοιγμάτων και ιδιαίτερης βιοκλιματικής λειτουργίας.

 

Σ.Μ.: Είστε από τους πρώτους αρχιτέκτονες στην Ελλάδα που ασχολήθηκαν συστηματικά με τις δυνατότητες της βιομηχανικής ξυλείας. Τι ήταν αυτό που σας τράβηξε τότε το ενδιαφέρον στο συγκεκριμένο υλικό;

Π.Τ.: Στα πρώτα βήματα της ακαδημαϊκής μου πορείας, στην περιοχή της Οικοδομικής Τεχνολογίας του ΕΜΠ, ασχολήθηκα ιδιαίτερα με τα συστήματα προκατασκευής με οπλισμένο σκυρόδεμα. Από τη δεκαετία του ‘80, παράλληλα με τη διδασκαλία και έρευνα στο ΕΜΠ, ανέλαβα τακτικά μαθήματα στην Πυροσβεστική Ακαδημία της Ελλάδος με κύριο στόχο την εκπαίδευση των Δόκιμων Αξιωματικών στα θέματα του σεισμικού κινδύνου. Επί δεκαετίες ζήσαμε μαζί τους σεισμούς της Ελλάδος παρακολουθώντας και αναλύοντας τις αστοχίες των κτιρίων, τις διασώσεις των ανθρώπων, συγγράφοντας σημειώσεις μαθημάτων και οδηγίες επεμβάσεων και εκτελώντας και με τα δύο εκπαιδευτικά ιδρύματα, πειράματα σχετικά με τον σεισμό και την πυρκαγιά κτιρίων. Από τα χρόνια των σπουδών μου, ακόμα, στο ΕΜΠ, λόγω των εμπνευσμένων καθηγητών μου, όπως ο Άγγελος Προκοπίου ή ο Παύλος Μυλωνάς, πλησίασα τον μαγευτικό χώρο των δομικών μνημείων του Ανθρώπου.

Έτσι άρχισε να καλλιεργείται στον νου μου η άποψη ότι για να τολμήσω στην επιστήμη μου, ως Αρχιτέκτων-Μηχανικός, κάτι νέο, τολμηρό και ωφέλιμο στη δομική δραστηριότητα, θα έπρεπε πρώτα να πλησιάσω σε βάθος και να κατανοήσω τα αντίστοιχα επιτεύγματα του παρελθόντος μας. Έτσι από ενωρίς διέκρινα τις δυνατότητες της ξύλινης κατασκευής. Παρατηρήσεις μου που ενισχύθηκαν από τη μακροχρόνια θητεία μου σε επιστημονικούς οργανισμούς όπως π.χ. το Συμβούλιο της Ευρώπης (PACT 19) και η UNESCO από τη μια πλευρά και οι Ευρωκώδικες της CEN (εκπρόσωπος της Ελλάδος στον EC5 Ξύλινες Κατασκευές) και το IDNDRτων Ηνωμένων Εθνών (εκπρόσωπος της Ελλάδος στην International Decade for Natural Disasters Reduction), από την άλλη. Η συνεχής ακαδημαϊκή και ερευνητική μου συνεργασία με Πανεπιστήμια της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης, όπως του Τορίνο, της Φλωρεντίας, της Μονς στο Βέλγιο, του Όουλου στην Φινλανδία, και της Βόρειας Αμερικής, όπως του Βανκούβερ, με το ερευνητικό κέντρο Florintec και του Χάρβαρντ στη Βοστώνη μού γέννησαν αφ΄ ενός μια απορία και αφ΄ ετέρου μια έντονη επιθυμία, ένα όνειρο.

Η απορία μου ήταν: πώς και γιατί ένα έθνος, ένας λαός, ο Ελληνικός, με την απίστευτη τεχνολογία συνδυασμού ξύλου και λιθοδομής στην προϊστορική περίοδο των Μινώων, με τις ακαταμάχητες τριήρεις, όπου προσπάθησα να συμβάλω στην αποκρυπτογράφηση του ιστορικού συστήματος ναυπήγησης των Ελλήνων “Κέλυφος Πρώτα“ και τις πολιορκητικές μηχανές τους, με τις Βυζαντινές ιμαντώσεις με ξύλο χιλιόχρονων κάστρων–μοναστηριών που μελετούσα και μελετώ, με τα καταπληκτικά αρχοντικά σπίτια που αντέχουν και κοσμούν την αρχιτεκτονική παράδοση των Ελλήνων, πώς αυτός ο λαός απαρνήθηκε την ξύλινη κατασκευή, έχασε την εμπιστοσύνη του σε αυτήν και την εγκατέλειψε; Έτσι ξεκίνησα.

 

 

Σ.Μ.: Πόσο εύκολο ήταν να χτίσετε τα πρώτα σας έργα, όταν η τοπική τεχνογνωσία γύρω από το ξύλο ήταν περιορισμένη; Τι χαρακτηριστικά είχαν οι εργοδότες που δέχονταν μια τέτοια πρόταση και με ποια συνεργεία συνεργαστήκατε;

Π.Τ.: Εύκολο δεν ήταν ποτέ. Η πρώτη μεγάλη ευκαιρία και για μένα και για τη γνωριμία του Αθηναϊκού κοινού με τη σύγχρονη ξύλινη κατασκευή υπήρξε η “Αυτοκίνηση“ το 1977, σε περίοπτο σημείο της Λεωφόρου Κηφισίας. Μου ζητήθηκε, τότε, από όμιλο επιχειρηματιών και φίλων ένα σχετικά μεγάλο κτίριο εμπορικών εκθέσεων, αρχικά αυτοκινήτων, που να είναι ελκυστικό και μεταφερόμενο από τόπο σε τόπο. Το κτίριο άρεσε τόσο στο κοινό ώστε να μετατραπεί σύντομα σε διάσημη ντίσκο και να γίνει πολύ γνωστό. Έτσι αποτέλεσε ένα απτό δείγμα της δυνατότητος και στην Ελλάδα να σχεδιασθεί, υπολογισθεί και να κατασκευασθεί κτίριο μεγάλων διαστάσεων από επικολλητή ξυλεία (Glulam). Όπως κάθε ξύλινο στοιχείο παντού, έτσι και στην Ελλάδα το ξύλο έλκει τη συμπάθεια του ανθρώπου. Έδειξε, κυρίως, ότι η ξύλινη κατασκευή μπορεί να δώσει σύγχρονη τυπολογία και μορφολογία και πολύ προοδευτική αισθητική. Αυτή η άποψη ενισχύθηκε όταν σχεδίασα και κατασκευάσθηκε ο “Κούρος“, Τουριστικό Περίπτερο στην Εθνική Οδό, μετά τη Λειβαδιά, προς τους Δελφούς και τον Παρνασσό.

Μετά από αυτά τα δύο κτίρια, η μια κατασκευή μετά την άλλη διευκόλυνε την εξέλιξη στην Ελλάδα μεγάλης κλίμακας και τολμηρής σύνθεσης ξύλινων κατασκευών. Κατέρρευσαν διάφορες λανθασμένες πεποιθήσεις που, δυστυχώς, είχαν αναπτυχθεί. Φάνηκε ότι είναι απόλυτα συναγωνίσιμη οικονομικά από επιτυχία σε δύσκολους αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς όπως π.χ. για το μεγάλο κολυμβητήριο των μαθητών του Ελληνοαμερικανικού Κολλεγίου στην Κάντζα Αττικής, ή τα τρία ολυμπιακά γυμναστήρια στις πιο σεισμογενείς περιοχές της Ελλάδος, το Αργοστόλι, τη Λευκάδα και το Λουτράκι, όπου σεισμικό ρήγμα πέρασε μέσα από το κτίριο κάνοντας ζημιά μόνο στο δάπεδο. Απεδείχθη ότι η ξύλινη κατασκευή είναι αρκετά ισχυρή ώστε να προστατεύει, σαν ξύλινο κέλυφος, στις άγριες συνθήκες της κορυφής του Παρνασσού, το διώροφο κτίσμα από οπλισμένο σκυρόδεμα.

Επιβεβαιώθηκε η μοναδική δυνατότητα που προσφέρει η ευέλικτη ξύλινη κατασκευή στον βιοκλιματικό και ενεργειακό σχεδιασμό, π.χ. με την ηλεκτρικά ανοιγόμενη οροφή του κολυμβητηρίου στην Παλλήνη. Εύκολη, όμως, η εφαρμογή δεν ήταν ποτέ. Κατ΄ αρχήν έπρεπε να αποφασίσει η μελετητική ομάδα ότι από τα προσχέδια θα έχει επιλύσει όλες τις σημαντικές λεπτομέρειες της πρότασης. Συγχρόνως και εξ αρχής ο αρχιτέκτονας θα έπρεπε να μορφώνει τους, συνήθως, μη τυποποιημένους φορείς σε στενή και έγκαιρη συνεργασία με τον πολιτικό μηχανικό. Οι εργολαβικές ομάδες δεν μπορούσαν να προσαρμοσθούν στην απαιτούμενη αυστηρή ακρίβεια χιλιοστού των λεπτομερειών της κατασκευής. Οι βιομηχανίες, ενίοτε, δεν πείθονταν να παράγουν με αυστηρή εφαρμογή των Ευρωπαϊκών κανονισμών και προδιαγραφών. Τη λύση μού έδωσαν τα δύο μου αδέλφια. Δημιούργησαν συνεργείο ολιγοπρόσωπο, το εξεπαίδευσαν εργαζόμενοι και οι ίδιοι χειρωνακτικά, επιτρέποντας έτσι την εφαρμογή των μελετών μου με τον ορθό τρόπο.

 

 

Σ.Μ.: Έχετε υπάρξει μέλος της επιστημονικής ομάδας που έχει συντάξει τους Ευρωκώδικες. Μπορείτε να εξηγήσετε συνοπτικά ποιος ήταν ο στόχος αυτής της έρευνας και τι τάσεις προδιαγράφει για το μέλλον των δομικών έργων στην Ευρώπη;

Π.Τ.: Εκπροσώπησα την Ελλάδα στον Ευρωκώδικα 5-Ξύλινες Κατασκευές κατά τη σύνταξή του και, κατόπιν, στο στάδιο εφαρμογής στην Ελλάδα. Οι Ευρωκώδικες αποτελούν μια ιστορική προσπάθεια της Ευρώπης στον τομέα των υπολογισμών των δομικών κατασκευών. Μια σοβαρή επιτυχία των Ευρωκωδίκων, νομίζω, είναι ότι έφεραν σε ισότιμο επίπεδο τις φέρουσες κατασκευές από λίθο, ξύλο, χάλυβα και οπλισμένο σκυρόδεμα, προσθέτοντας και την περίπτωση της σύμμικτης κατασκευής. Έτσι καταφέραμε σ΄ αυτήν την επιστημονική διευρωπαϊκή ομάδα να επικρατήσει και διαδοθεί μεταξύ των αρχιτεκτόνων και των μηχανικών το σύνθημα: “Χρήση, σε ένα κτίριο, σε κάθε περιοχή του, εκάστοτε, εκείνου του δομικού υλικού που ταιριάζει και αποδίδει περισσότερο, χωρίς προκαταλήψεις και φόβο για τη συνεργασία, αλλά με προσοχή στη διασφάλιση του ορθού τρόπου εφαρμογής αυτής“. Πιστεύω ότι, κυρίως αυτό, ξανατονίζει το μήνυμα που φέρνει από το παρελθόν η Ελληνική λέξη “υπολογισμός“. Δηλαδή ότι η μαθηματική ποσοτικοποίηση οφείλει να βρίσκεται κάτω από την κυριαρχία του, εκάστοτε, λογισμού, δηλαδή σχεδιασμού.

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 267 | Μάιος 2022.

Η Erieta Attali, φωτογράφος και καθηγήτρια πανεπιστημίου, εδώ και δύο δεκαετίες εξερευνά τη σχέση αρχιτεκτονικής και τοπίου στις άκρες του κόσμου. Το φωτογραφικό της έργο διερευνά το πώς οι ακραίες συνθήκες οδηγούν την ανθρωπότητα να αναπροσανατολιστεί και να ξαναβρεί το κέντρο της, μέσα από αρχιτεκτονικές απαντήσεις. Έχει διδάξει αρχιτεκτονική φωτογραφία για 15 χρόνια στο τμήμα αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου Columbia στη Νέα Υόρκη και ως Eπισκέπτρια Kαθηγήτρια στα τμήματα αρχιτεκτονικής του Καθολικού Πανεπιστημίου του Σαντιάγο στη Χιλή, του Technion στη Χάιφα του Ισραήλ, στο Πανεπιστήμιο του Τόκιο και σε πολλά άλλα. Από τον Ιανουάριο του 2020 διδάσκει ως Επίκουρη Καθηγήτρια στο τμήμα αρχιτεκτονικής της Cooper Union στη Νέα Υόρκη και από τον Ιανουάριο του 2021 είναι Eπισκέπτρια Kαθηγήτρια στο Εθνικό Πανεπιστήμιο της Σιγκαπούρης, ενώ παράλληλα φωτογραφίζει και δημοσιεύει βιβλία φωτογραφίας και αρχιτεκτονικής με επώνυμους εκδότες στη Γερμανία.

 

Σ.Μ.: Είστε από τις λίγες φωτογράφους αρχιτεκτονικής που ασχολούνται με κατασκευές μεγάλης κλίμακας, μεταξύ των οποίων χαρακτηριστικές είναι οι γέφυρες. Πού οφείλεται αυτό το ιδιαίτερο ενδιαφέρον; Ως γυναίκα φωτογράφος, έχετε αντιμετωπίσει δυσκολίες από τις ιδιαίτερες απαιτήσεις τέτοιων φωτογραφήσεων;

EA: Γεννήθηκα στο Τελ Αβίβ όπου και έζησα μέχρι τεσσάρων ετών, ενώ αμέσως μετά μετακόμισα στην Κωνσταντινούπολη. Ανάμεσα σε όλα τα πλεονεκτήματα του να ζει κανείς σε ένα τέτοιο μέρος, μπόρεσα να βιώσω από κοντά την κατασκευή της μεγάλης γέφυρας του Βοσπόρου η οποία αποτέλεσε μια πολύ σημαντική στιγμή για την ιστορία της πόλης, καθώς ένωνε την Ανατολή με τη Δύση. Από άποψη κατασκευής, σε ένα τόσο συγκλονιστικό τοπίο όπως ο Βόσπορος, είχα εντυπωσιαστεί ως μικρό κορίτσι. Ανάμεσα στις φαντασιώσεις μου να ταξιδέψω και να διασχίσω όλο τον κόσμο ήταν και το όνειρο να κινηματογραφώ την εμπειρία του νέου τοπίου με τη δημιουργία της μεγακατασκευής.

Στις 14 Ιουλίου 2016 είχα την τύχη να παρακολουθήσω ένα συνέδριο στο V&A Museum στο Λονδίνο, με τίτλο “Beyond the Bridge“. Στη λίστα ομιλητών, είδα το βιογραφικό του Marc Mimram. Δεν γνώριζα ποιος ήταν, είχα όμως την περιέργεια να τον ακούσω να μιλάει για τη δουλειά του. Έμεινα έκπληκτη από τις βραβευμένες του γέφυρες στο Μαρόκο, την Κίνα και το Kehl -για να αναφέρω μόνο μερικές. Μόλις είχα ανακαλύψει κάποιον που είχε ως αποστολή να συνδέει γεωγραφίες, τις θάλασσες με τη γη. Έβλεπα καμπύλες να βυθίζονται στο νερό, παράθυρα να ανοίγουν προς τον ουρανό, αντανακλώντας, επιπλέοντας και δημιουργώντας νέα σταυροδρόμια. Κοιτάζοντας τις γέφυρες του Mimram, ήταν σαν να βυθίζομαι στον πίνακα Humboldt Current(1951-52) του Max Ernst. Μέχρι εκείνη τη μέρα είχα ήδη φωτογραφήσει σε ολόκληρο τον κόσμο και μόλις είχα ολοκληρώσει τις Διδακτορικές μου σπουδές στην Αυστραλία, με σημαντικές φωτογραφικές μονογραφίες έτοιμες να εκδοθούν. Υπήρξα δρομέας μεγάλων αποστάσεων από πολύ μικρή. Οι πρώτες μου διαδρομές ήταν φυσικές, στα κατάφυτα Πριγκηπόνησα. Το τρέξιμο ήταν μια αναστοχαστική εμπειρία, ένιωθα να συντονίζομαι με τον ρυθμό των κορμών των δέντρων.

Όταν τρέχεις, αποκτάς σωματική εμπειρία του τοπίου. Δεν είσαι ούτε θεατής ούτε θεωρητικός σχολιαστής. Η διαδικασία δεν είναι απαραίτητα άνετη, αλλά προσφέρει μια ιδιαίτερη οπτική, την οποία έχω μεταφέρει στο επάγγελμα και την έρευνά μου. Ο δρομέας είναι εκτεθειμένος στη φύση, στη βλάστηση, τη σκόνη και τις κλιματικές συνθήκες. Η επιλογή της κατάλληλης διαδρομής αποκτά υπαρξιακή διάσταση. Η σωματική διάσταση της φωτογραφίας, η οποία συχνά παραβλέπεται, είναι πολύ σημαντικό στοιχείο στη δουλειά μου. Η διαρκής έλξη που νιώθω για τα άκρα, πάνω απ’ όλα, είναι μια υπαρξιακή συνθήκη που σχετίζεται με την εξερεύνηση των ανθρώπινων σωματικών και ψυχολογικών άκρων. Την εκφράζω επιλέγοντας απρόσιτα τοπία, με βαρύ φορτίο εξοπλισμού και μια γενική θεώρηση που σχηματίστηκε τα χρόνια που πέρασα ως δρομέας μεγάλων αποστάσεων.

 

 

Σ.Μ.: Τι είναι αυτό που κάνει την αρχιτεκτονική φωτογραφία μία ξεχωριστή κατηγορία, μέσα από την εμπειρία σας;

EA: Κοιτάζοντας πίσω προς τα σπουδαστικά μου χρόνια ως φοιτήτρια φωτογραφίας και αργότερα ως φωτογράφος αρχαιολογίας -ενώ το τοπίο παρέμενε η κύρια ενασχόλησή μου- στόχευα πάντοτε να εντοπίσω δομές και να τις εντάξω, μέσω της σύνθεσης, σε ένα νέο, σύνθετο τοπίο. Χρησιμοποιώ τη λέξη “δομές“ με την ευρύτερη δυνατή έννοια καθώς, για πολλά χρόνια, αυτές ήταν είτε φυσικοί σχηματισμοί, όπως πέτρες ή φυτά, είτε -ειδικά στην αρχή της καριέρας μου- αρχαία ερείπια. Η αναζήτηση δομών πήγαζε από την ανάγκη να εντοπίσω και να διερευνήσω σχέσεις ανάμεσα σε αυτά τα μοναχικά στοιχεία -φανταστικούς χαρακτήρες, σχεδόν- και το τοπίο. Η ένταση της μετάβασης από το ένα στο άλλο μου προκαλούσε την περιέργεια, μέσα από τον διάλογό τους

Μέσα από την εμπειρία μου ως φωτογράφος αρχαιολογίας, τοπίου και -τα τελευταία εικοσιπέντε χρόνια- αρχιτεκτονικής, εργάστηκα για να δημιουργήσω μια οπτική γλώσσα όπου ο διαχωρισμός ανάμεσα στο περιεχόμενο (τις ανθρωπογενείς δομές) και το περιβάλλον (φυσικό ή αστικό) αναιρείται και η σχέση ανάμεσά τους αντιστρέφεται. Η αρχιτεκτονική θεωρείται ως ένα από τα στοιχεία του περιβάλλοντός της. Ταυτοχρόνως, το περιβάλλον διαπερνά στην αρχιτεκτονική και φιλτράρεται μέσα της. Αυτή η ερμηνεία ανακαλεί τον αρχιτέκτονα Bruno Taut, ο οποίος θεωρούσε την αρχιτεκτονική ως πράξη “σχεδιασμού σχέσεων“ αντί για οργάνωση “μορφών μέσα στο φως“ ή απλή γεωμετρικοποίηση του αρχιτεκτονικού χώρου.

Η φωτογράφηση αρχιτεκτονικής (όχι απαραίτητα “αρχιτεκτονική φωτογραφία“) μπορεί να αποκαλύψει και να εντείνει τη διάδραση ανάμεσα στα τεχνήματα και τα αντίστοιχα περιβάλλοντά τους, υπερβαίνοντας την ωφελιμιστική, καταγραφική διάσταση του μέσου, ώστε να λειτουργεί ως εργαλείο ερμηνείας και κατανόησης. Οι ανθρωπογενείς δομές βρίσκονται πάντα μέσα σε ένα περιβάλλον: φυσικό, αστικό ή ακόμα και ένα αφηρημένο τοπίο που διαρκώς εξελίσσεται. Η επίγνωση αυτού του περιβάλλοντος δεν μας δίνει μόνο πληροφορίες και καλύτερη κατανόηση του αντικειμένου της φωτογράφησης, αλλά και μια ματιά προς τις φυσικές δυνάμεις που το επηρεάζουν και, ίσως, έδωσαν σχήμα στην αρχική του σύλληψη.

 

 

Σ.Μ.: Το φωτογραφικό σας έργο βασίζεται στη συστηματική έρευνα, αναζητώντας μια ξεχωριστή αφήγηση. Πώς προσεγγίζετε το θέμα σας κάθε φορά; Τί έχετε προετοιμάσει και τί αφήνετε “ανοιχτό“;

EA: Χρησιμοποιώ την αφήγηση ως αντιθετικό μηχανισμό στη χρήση εικόνων που λειτουργούν εμβληματικά. Εξερευνώντας τρόπους περαιτέρω ανάπτυξης του αφηγηματικού χαρακτήρα της αρχιτεκτονικής φωτογραφίας και έχοντας ως στόχο να ξεφύγω από μια εμβληματική εικόνα, προς την κατεύθυνση μιας κινηματογραφικής έκφρασης, ανακαλύπτω και αιχμαλωτίζω μεταβάσεις: κιρκάδιες, εποχιακές, κλιματικές, όπως φαίνονται στα αρχιτεκτονικά υλικά, τους κρυσταλλικούς σχηματισμούς και τα φυτά. Δουλεύοντας, συνειδητοποίησα τη σημασία της περιήγησης, τόσο ως αναλυτικό εργαλείο κατανόησης του χώρου όσο και ως αφηγηματικό εργαλείο για την επικοινωνία του.

Αν και υπάρχει εκπληκτικό εύρος ελεύθερα διαθέσιμων φωτογραφιών, μέσα από έντυπα και ψηφιακά κανάλια, μονογραφίες και ειδικές εκδόσεις που εστιάζουν σε συγκεκριμένες περιοχές, στυλ ή υλικά, στην πλειοψηφία τους είναι ομοιόμορφες ως προς τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούν οπτικά την αρχιτεκτονική. Αυτή η κοινή γλώσσα πηγάζει τόσο από τον τρόπο με τον οποίο οι φωτογράφοι αρχιτεκτονικής έχουν μάθει να προσεγγίζουν το χτισμένο περιβάλλον όσο και από τις απαιτήσεις των εκδοτών, οι οποίοι καθορίζουν έναν συγκεκριμένο τρόπο καταγραφής που επιθυμούν. Ακόμα και σε ένα τέτοιο κουραστικό επαγγελματικό περιβάλλον, που κυριαρχείται από την ομοιότητα, εξακολουθούν να υπάρχουν φωτογράφοι που επιμένουν να αφιερώνουν ημέρες στην εξοικείωση με το θέμα τους.

Η φωτογραφική άποψη που είχα αναπτύξει, ήρθε και ταίριαξε με το έργο του Kengo Kuma, χωρίς να έχω μελετήσει ούτε τη θεωρητική του στάση ούτε τα χτισμένα έργα του. Η δουλειά του έτυχε να εκφράζει αυτό το οποίο εγώ αναζητούσα με τη φωτογραφία: το να είναι κανείς σε απόλυτη όσμωση με το τοπίο, ενώ στην πραγματικότητα βρίσκεται μέσα σε αρχιτεκτονική. Ως ζήτημα αρχής, ποτέ δεν μελετώ τα κείμενα των αρχιτεκτόνων.

Ερμηνεύω η ίδια την αρχιτεκτονική τους μέσα από μία υποκειμενική εξερεύνηση, με την κάμερα και σε σχέση με το τοπίο. Αυτή η προσέγγιση πάντα εμπλουτίζεται με συζητήσεις από κοντά, όμως η αρχή γίνεται πάντα επί τόπου και διαμέσου του φακού.

 

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 260 | Σεπτέμβριος 2021.

Οι A&M Architects είναι αρχιτεκτονικό γραφείο που ιδρύθηκε στην Αθήνα το 1983 από τους Μιχάλη Μαυρολέων και Andy Alexiades, μετά την εμπειρία τους στις ΗΠΑ, συγκεντρώνοντας τις απαραίτητες ειδικότητες για τη διαχείριση σύνθετων έργων του ιδιωτικού τομέα. Σήμερα οι A&M εξακολουθούν να χτίζουν σχέσεις, τόσο στην Ελλάδα όσο και το εξωτερικό, ενσωματώνοντας την απαραίτητη τεχνογνωσία και ευελιξία για να ανταποκρίνονται στις αυξανόμενες απαιτήσεις ενός κόσμου που αλλάζει ραγδαία και έρχεται διαρκώς πιο κοντά.

Μιλήσαμε με το Management Committee της A&M και τους Μιχάλη Μαυρολέων (MM) CEO, Έστα Γεωργαλά (EΓ) Design Director, Μαρίκα Μαυρολέων (ΜΜM) Design Operations Manager, Μάριο Κακλαμάνο (ΜΚ) Construction Operations Manager, Νίκο Μενάγια (ΝΜ) Finance Manager και Ζωή Σαντίκου (ΖΣ) Marketing & Communications Coordinator για τη διαδρομή του γραφείου, την εσωτερική του συγκρότηση και τις αλλαγές που έρχονται στη φυσιογνωμία του.

 

Σ.Μ.: Έχουμε συνηθίσει να συνδέουμε τα αρχιτεκτονικά γραφεία με μία αναγνωρίσιμη ”εικόνα” των κτιρίων τους, τα δικά σας όμως εμφανίζουν μεγάλη ποικιλία. Τι είναι αυτό που παραμένει σταθερό, ως αναζήτηση και ως έρευνα, στην αρχιτεκτονική της A&M;

ΜΜΜ: Αυτά τα 38 χρόνια και ιδιαίτερα τα τελευταία 15, η Α&Μ είχε την ευκαιρία να ασχοληθεί με πολλά έργα και ποικίλες τυπολογίες, δημιουργώντας ένα πολύπλευρο portfolio. Όταν οι ανάγκες κάθε έργου διαφέρουν και ο πελάτης έρχεται με ξεχωριστό brief, όσα δημιουργούμε οφείλουν να εξυπηρετούν αυτή τη διαφορετικότητα.

ΕΓ: Παράλληλα, έχουμε την πολυτέλεια να είμαστε μια πολυπληθής ομάδα και στην αρχιτεκτονική σύνθεση, μας αρέσει η πολυφωνία. Έχοντας συνθέσει αρκετούς χώρους εμπορικού ενδιαφέροντος, μέλημά μας είναι να προσφέρουμε σε κάθε μας έργο ένα νέο προϊόν, να μην επαναλαμβανόμαστε. Ταξιδεύουμε πολύ και οι προσλαμβάνουσές μας είναι αρκετά διευρυμένες. Μας ενδιαφέρει τα έργα μας να αντικατοπτρίζουν την κουλτούρα, το όραμα και τις ανάγκες αυτού που θα τα κατοικήσει, ιδιώτη ή οργανισμού, διατηρώντας πάντα μια υψηλή αισθητική, τεχνογνωσία και αρμονία.

ΜΜ: Αυτό που όμως παραμένει σταθερό σε όλη την αρχιτεκτονική μας πορεία είναι η ισορροπημένη προσέγγιση των δεδομένων και απαιτήσεων που τίθενται από τους πελάτες και ταυτόχρονα η χρήση σύγχρονων συστημάτων δόμησης και υλικών που στοχεύουν σε ποιοτικές κατασκευές, που δημιουργούν αίσθηση και αισθητική.

 

 

Σ.Μ.: Με έδρα την Αθήνα, εργάζεστε σε μελέτες τόσο στην Ελλάδα όσο και το εξωτερικό. Πού βρίσκονται τα σύνορα της ”ελληνικής αγοράς” και πώς μετακινούνται;

MM: Τα έργα του εξωτερικού έδωσαν συνολικά στους ανθρώπους της Α&Μ μια πρόκληση επαγγελματισμού και γνώσης που απορροφήθηκε γρήγορα και φάνηκε στα επόμενα έργα μας αλλά και στον τρόπο επικοινωνίας με τους πελάτες. Αυτό έδωσε και μια ιδιαίτερη ισχύ στο μότο της Α&Μ, “Building Relationships”, στο γεγονός δηλαδή ότι δεν κτίζουμε μόνο κτίρια αλλά κτίζουμε σχέσεις με τους πελάτες μας. Στην Ελλάδα την τελευταία δεκαετία βλέπουμε την εξέλιξη πολλών γραφείων σε μελέτες, πληρότητα και προδιαγραφές που ανταγωνίζονται γραφεία διεθνή. Όσο τα έργα μεγαλώνουν σε κλίμακα μπορεί ο σχεδιασμός να δίδεται στην ευθύνη διεθνών γραφείων, όπως για παράδειγμα στο Hellinikon Project.

Τα ελληνικά γραφεία, για να μπορούν να υποστηρίξουν κάτι τέτοιο, πρέπει να έχουν εμπειρία συμμετοχής σε αντίστοιχης κλίμακας έργα, κάτω από την ομπρέλα των διεθνών αυτών γραφείων. H εμπειρία συμμετοχής της Α&Μ σε πολλά αεροδρόμια, όπως του Dubai, Abu Dhabi, Cairo, Budapest, Moscow, Doha και τελευταία στο Bahrain μας δυνάμωσαν με γνώση, ικανή να μας πάει παρακάτω, πέρα από τα “σύνορα“ της ελληνικής αγοράς.

MK Η εμπλοκή στα παραπάνω έργα ήταν μία πρόκληση και για την ομάδα της διαχείρισης έργων (Project Managers) δίνοντάς μας την ευκαιρία να συνεργαστούμε με αναγνωρισμένες εταιρίες του τομέα και να ανταποκριθούμε στις απαιτήσεις που τίθενται μέσα από τα διεθνή πρότυπα. Ταυτόχρονα, κατανοήσαμε πόσο σημαντική είναι η κατάρτιση και η λήψη των κατάλληλων πιστοποιήσεων γνώσης, ώστε να αποτελούμε εφάμιλλους συνεργάτες και στο τυπικό επίπεδο.

 

 

Σ.Μ.: Ποια είναι τα ορόσημα στην εξέλιξη του γραφείου -τόσο τα κτιριακά, όσο και τα οργανωτικά- στη δομή και τις υπηρεσίες που παρέχει;

ΕΓ: Σημαντικό ορόσημο στη εξέλιξη της εταιρίας ήταν το 2016, όπου λόγω του κύκλου εργασιών και των συνεργατών που διπλασιάστηκαν, αποφασίσαμε να κάνουμε ένα restructuring για να μπορέσουμε να ανταγωνιστούμε γραφεία και οργανισμούς του εξωτερικού. Χτίσαμε με κόπο μια οργανωτική δομή που μας επέτρεψε να βγούμε στη διεθνή αρένα. Ελπίζουμε μέσα στα επόμενα χρόνια, η εταιρική κουλτούρα, που πλέον είναι κτήμα μας, να μας ταξιδέψει σε νέες συνέργειες και συνεργασίες γιατί πιστεύουμε πολύ σε αυτές.

ΜΜΜ: Η Α&Μ ξεκίνησε με τη φιλοσοφία να παρέχει μια ολοκληρωμένη υπηρεσία σχεδιασμού, που να αγγίζει όλες τις ειδικότητες για την ολοκλήρωση ενός αρχιτεκτονικού έργου. Έτσι δημιουργήσαμε ομάδες που ασχολούνται με διάφορα κομμάτια, όπως Architecture, Engineering, Interior & Graphic Design, αλλά και Project & Construction Management, ειδικότητες που μας επιτρέπουν να συντονίζουμε και να διαχειριζόμαστε τα έργα μας μέχρι την παράδοση τους στον πελάτη. Με αυτή τη στρατηγική, του Total Design, γεννήθηκε η Α&Μ Group, μια καλά κουρδισμένη ομάδα ανθρώπων που στεγάζει 6 ξεχωριστές ειδικότητες, που παρέχουν υπηρεσίες είτε ανεξάρτητα, είτε ως μία οντότητα.

ΝΜ: Ακολούθως απαιτήθηκε η υιοθέτηση προηγμένης τεχνολογίας και συστημάτων πληροφορικής για την υποστήριξη των ομάδων αυτών. Τον τελευταίο χρόνο, εξαιτίας της πανδημίας που βιώνουμε, αναπτύξαμε περαιτέρω τις υποδομές εκείνες που μειώνουν την εξάρτηση της εργασίας από την παρουσία σε συγκεκριμένο φυσικό χώρο. Στη νέα αυτή πραγματικότητα, πέρα από τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουμε, έχουμε παρατηρήσει και πλεονεκτήματα και για τον λόγο αυτόν σκεφτόμαστε να διατηρήσουμε κάποια στοιχεία αυτής της οργάνωσης και στη μετά Covid-19 εποχή.

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 256 | Απρίλιος 2021.

Ο Γιώργος Μπάτζιος είναι αρχιτέκτονας με έδρα την Αθήνα. Μετά από σπουδές στην ÉNS d’ Architecture Paris-Malaquais, εργάζεται για πέντε χρόνια στα Ateliers Jean Nouvel στο Παρίσι και τη Νέα Υόρκη, ενώ στη συνέχεια βρίσκεται στο Λονδίνο στο γραφείο του David Chipperfield. Επιστρέφοντας στην Ελλάδα το 2011 συνεργάζεται με τα γραφεία ΑΕΤΕΡ-Χάρρυ Μπουγαδέλλης και SPARCH (Ρένα Σακελλαρίδου – Μόρφω Παπανικολάου) ενώ ιδρύει τους Georges Batzios Architects. Έχει διακριθεί σε πολλούς αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς και το έργο του απλώνεται σε πολλές κλίμακες, από τη διαμόρφωση εσωτερικών χώρων μέχρι κτίρια σύνθετων απαιτήσεων και αστικό σχεδιασμό.

 

Σ.Μ.: Έχετε εργαστεί σε πολλά αρχιτεκτονικά γραφεία με αναγνωρίσιμο ύφος, ενώ εσείς αρνείστε, ρητά, να δεσμευθείτε προς μία “εικόνα“. Πού βρίσκεται το όριο ανάμεσα στο να σχεδιάζει κανείς πάνω σε αρχές και στο να χτίζει μία εταιρική ταυτότητα (brand) ως αρχιτέκτονας; Μια και αντίστοιχη στάση με εσάς διαφημίζει το γραφείο του Jean Nouvel, με το οποίο είχατε μακρά συνεργασία, είναι δίκαιο να λέμε ότι το brand εξαντλείται στην “εικόνα“ ή έστω το “στυλ“;

GB: Η αρχιτεκτονική δεν είναι εμπορικό προϊόν, είναι μια οπτασία στην οποία ο αρχιτέκτονας καλείται να δώσει λειτουργία, ύλη και υφή. Η ταυτότητά μας αυτοκαταστρέφεται και αναγεννιέται με την κάθε προσωπική εμπειρία του χρήστη, την κάθε χρονική στιγμή. Κοιτάξτε, για παράδειγμα, τον κεντρικό χώρο υποδοχής του κτιρίου γραφείων που μόλις ολοκληρώσαμε στην Αττική. Ο χώρος αλλάζει μέσα στην ημέρα και στις εποχές, διαμέσου των αντανακλάσεων και του φωτός. Τα χρώματα εναλλάσσονται, οι σκιές χαράζουν νέες διαγραμμίσεις και αφηρημένες κλίμακες. Ο ήχος της ροής του νερού δίνει μια τέταρτη διάσταση στην εμπειρία της αρχιτεκτονικής. Η αρχιτεκτονική οπτασία γίνεται υποκείμενο της συνείδησης του περιπατητή.

Σχεδιάζουμε με διαίσθηση και κτίζουμε πάνω σε αρχές που πηγάζουν από τις σχέσεις των επιμέρους δομικών στοιχείων. Με λίγα λόγια, δεν μας απασχολεί το θέμα του brand, ως αυτοσκοπός. Θα μπορούσε, παρόλα αυτά, κάποιος να πει ότι όλα τα παραπάνω δημιουργούν ένα brand, ούτως ή άλλως.

 

 

Σ.Μ.: Τι ήταν αυτό που σας ώθησε να επιστρέψετε στην Ελλάδα το 2011 και πώς μπορέσατε να αξιοποιήσετε και να εμπλουτίσετε την εμπειρία σας;

GB: Το 2011 επρόκειτο να εγκατασταθώ στο Σίδνεϊ για την κατασκευή ένος κτίριου του Jean Nouvel, μετά από αντίστοιχες ”αποστολές“ στο Παρίσι, το Λονδίνο και τη Νέα Υόρκη. Αποφάσισα, όμως, να γυρίσω στην Ελλάδα, για συγκεκριμένους λόγους. Καταρχήν, οι αρχιτέκτονες της εμβέλειας του Jean Nouvel έχουν την ικανότητα να απορροφούν τους συνεργάτες τους. Είναι επικίνδυνο, μετά από κάποια χρόνια, δίπλα σε πολύ δυνατούς μαέστρους, να χάσεις την ικανότητα να δημιουργήσεις τη δική σου μουσική. Επιπρόσθετα, μετά από 17 χρόνια νομαδικής ζωής, μπορώ να πω ότι κουράστηκα με τις ”αποστολές“ και αναζητούσα πλέον μια βάση, στην οποία θα μπορούσα, από τη μία, να εκφραστώ απελευθερωμένος από την οριοθέτηση των μεγάλων αρχιτεκτονικών γραφείων και, από την άλλη, να αξιοποιήσω την εμπειρία που είχα αποκομίσει από τη συμμέτοχη μου σε μεγάλα και περίπλοκα έργα. Η επιστροφή μου στην Ελλάδα εμπλούτισε το έργο μου με ένα φίλτρο κατασκευαστικής σεμνότητας.

 

 

Σ.Μ.: Έχετε συνεργαστεί σε έργα με πολλά και διαφορετικά αρχιτεκτονικά γραφεία. Τι είναι αυτό που αλλάζει για εσάς στο πλαίσιο μιας τέτοιας συνεργασίας και τι μένει ίδιο; Το τελευταίο, διατηρείται ως τέτοιο στο πλαίσιο ενός “ατομικού“ έργου (που είναι και πάλι προϊόν συνεργασίας, σε διαφορετικό πλαίσιο;)

GB: Η ομορφιά είναι αντικειμενική, η λειτουργία είναι επιστημονική, η διαίσθηση είναι πάντα η ίδια. Η μεθοδολογία αλλάζει και αποτυπώνεται στα συστήματα κατασκευής. Με αλλά λόγια, ο αρχιτέκτονας μένει ο ίδιος, ο μηχανικός ωστόσο οφείλει να προσαρμοστεί.

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 251 | Οκτώβριος 2020.

Η αρχιτεκτονική ομάδα Divercity (Νικόλας και Δημήτρης Τραβασάρος, Χριστίνα Αχτύπη), με έδρα το Λονδίνο και την Αθήνα, έχει μετατραπεί μέσα σε μία δεκαπενταετία σε ένα διεθνές γραφείο με έντονο ελληνικό χρώμα, που αναλαμβάνει πολύ απαιτητικά κτιριακά έργα σε ολόκληρο τον κόσμο. Παρά τη συσσωρευμένη εμπειρία τους, οι Divercity διατηρούν την ίδια περιέργεια για τα φαινόμενα της σύγχρονης ζωής στο χτισμένο περιβάλλον σαν να έβλεπαν το κάθε έργο για πρώτη φορά. Ίσως το μυστικό της ματιάς τους στον κόσμο να είναι ακριβώς αυτό: Κάθε νέα πρόκληση τροφοδοτείται από τις αρχικές καταβολές τους. Μιλήσαμε με τον ιδρυτή του γραφείου, Νικόλα Τραβασάρο, για την ξεχωριστή αυτή ομάδα, που διαρκώς εμπλουτίζεται με νέα πρόσωπα και νέα έργα, σε νέες τοποθεσίες.

 

ΣΜ: Πώς ξεκίνησε το γραφείο και που βρίσκεται τώρα; Ποιοι είναι οι ρόλοι των διαφορετικών συνεργατών μέσα σε αυτό;

ΝΤ: Το όνομα Divercity ήταν σε μεγάλο βαθμό συμπτωματικό, όπως πολλά ωραία πράγματα στη ζωή μας. Στο ξεκίνημά μας, το 2005, βρεθήκαμε σε μια αλλαγή εποχής: ενώ οι προηγούμενες γενιές είχαν συνηθίσει να εργάζονται σε ένα περιβάλλον με περισσότερα στεγανά, είδαμε να γίνονται ξαφνικά ολοένα και περισσότερα μεγάλα αλλά και μικρότερα έργα στην Ελλάδα με αρχιτέκτονες από το εξωτερικό. Πέραν της εξωστρέφειας και της αισιοδοξίας της χώρας κατά την αρχική φάση της παγκοσμιοποιήσης, παράλληλα, στην εποχή του ίντερνετ και των οικονομικών αεροπορικών εισιτηρίων, ήταν πλέον εύκολο να συνεργαστεί κανείς μ΄ έναν αρχιτέκτονα από οποιοδήποτε μέρος του κόσμου.

Ταυτοχρόνως, ο προσωποπαγής χαρακτήρας των αρχιτεκτονικών γραφείων, που λειτουργούσαν κατά βάση ως ατελιέ του lead architect, έμοιαζε ότι δεν μπορούσε να έχει διάρκεια στην νέα εποχή ως μοντέλο. Είχα πάντα την πεποίθηση ότι το όραμα μιας νεότερης γενιάς αρχιτεκτόνων, που ερχόταν τότε στα πράγματα, θα έβρισκε χώρο έκφρασης μέσα σε σχήματα μεγαλύτερης ανοιχτότητας, τα οποία θα προσέφεραν μεγαλύτερη δυνατότητα οικειοποίησης στα μέλη τους. Ξεκινώντας ως νέοι -τότε αρχιτέκτονες το γραφείο μας επιλέξαμε ένα όνομα όχι προσωποποιημένο, αλλά χαρακτηριστικό της ποικιλομορφίας και της ευελιξίας που θα καθόριζε στη συνέχεια και το πλαίσιο λειτουργίας μας και θα γινόταν το σήμα κατατεθέν μας.

Επίσης, από το 2008, που κάναμε το άλμα στο Λονδίνο, θελήσαμε να συμμετέχουμε στην παγκόσμια συζήτηση από ένα διεθνές κέντρο, με όλα τα ρίσκα και τις ανταμοιβές του. Σήμερα, ο Δημήτρης διευθύνει ως Director το γραφείο μας στην Αθήνα, ενώ η Χριστίνα Αχτύπη είναι Director στο γραφείο μας στο Λονδίνο, στο οποίο ο DanielSilva και ο Μάριος Τριανταφύλλου είναι Associate Directors. Ο δικός μου ρόλος είναι συντονιστικός, ανάμεσα στα δύο γραφεία και τα έργα μας στα διάφορα μέρη του κόσμου.

 

 

ΣΜ: Είστε ένα γραφείο που προσλαμβάνει νέους αρχιτέκτονες από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Τι προβλήματα διαπιστώνετε στη μετάβαση από την εκπαίδευση στο εργασιακό περιβάλλον, με δείγματα από ολόκληρο τον κόσμο;

ΝΤ: Μιλώντας προσωπικά, με βάση την εμπειρία μου ως σπουδαστής αλλά και ως (πρώην) διδάσκων της αρχιτεκτονικής, αντιλαμβάνομαι το περιβάλλον της αρχιτεκτονικής εκπαίδευσης ως έναν διάλογο με ισορροπία μεταξύ θεωρίας και πράξης. Η αρχιτεκτονική διδασκαλία πρέπει να είναι αλληλοτροφοδοτούμενη και αλληλοσυμπληρούμενη σε νόημα με το θεωρητικό, ερευνητικό, σχεδιαστικό ή υλοποιημένο έργο του διδάσκοντα μόνον έτσι μπορεί να γίνει κατανοητή και όχι ως αυτόνομη, αποκομμένη πράξη. Στην Ελλάδα, απουσία δημόσιας αρχιτεκτονικής, χάνεται ένα πολύ μεγάλο κομμάτι που θα μπορούσε να αναδείξει έναν νέο Ισπανό ή Πορτογάλο. Και οι ίδιοι οι αρχιτέκτονες όμως, είναι αρκετά αποκομμένοι από την κοινωνία.

Τα τελευταία είκοσι χρόνια οι αρχιτεκτονικές σχολές στην Ελλάδα αλλά και διεθνώς έχουν πολλαπλασιαστεί, με αποτέλεσμα να γίνεται πρακτικά ολοένα και δυσκολότερη η στελέχωσή τους με διδάσκοντες που να ικανοποιούν, σε κάποιον βαθμό έστω, την παραπάνω συνθήκη. Γίνεται έτσι η αρχιτεκτονική διδασκαλία ολοένα και περισσότερο νεφελώδης και ασαφής, άνευ πραγματικού νοήματος. Αναπόφευκτα, λοιπόν, ζούμε σε μια εποχή επώδυνου αποσυσχετισμού, “ρήξης” μεταξύ του εκπαιδευτικού και του επαγγελματικού περιβάλλοντος.

Μία αισιόδοξη εξέλιξη έρχεται μέσα από τη στροφή του αρχιτεκτονικού ενδιαφέροντος, ειδικά της νεώτερης γενιάς, προς τις νέες τεχνικές σχεδιασμού, όπως για παράδειγμα ο παραμετρικός σχεδιασμός. Χάρη στις εντυπωσιακές τεχνολογικές εξελίξεις γίνεται πλέον δυνατή, κυρίως μέσω του digital fabrication, η υλοποίηση του. Μέσω της διαδικασίας αυτής θα προκύψουν στα επόμενα χρόνια ολοένα και περισσότερες ευκαιρίες που θα σηματοδοτήσουν, αναπόφευκτα, μεγάλες και σημαντικές αλλαγές στην αρχιτεκτονική. Η κατάσταση θυμίζει τις αρχές του 20ού αιώνα όπου, με τη τεχνολογία του μπετόν, ανακαλύφθηκε και κυριάρχησε σταδιακά ένας νέος τρόπος για να σχεδιάζουμε και να χτίζουμε, που τελικά άλλαξε την κοινωνία και τη ζωή μας. Εάν, στο ενδιάμεσο, αναζητήσαμε, ίσως σε μεγαλύτερο βαθμό απ’ όσο εκ των υστέρων αποδείχτηκε γόνιμο, την αρχιτεκτονική καινοτομία στο ευρύτερο πεδίο των συγγενών κοινωνικών επιστημών και θεωριών, μοιάζει να επιστρέφουμε πλέον σταδιακά και πιο εστιασμένα σ’ ένα πεδίο έρευνας που βρίσκεται στον πυρήνα του αρχιτεκτονικού αντικειμένου.

 

 

ΣΜ: Η αρχιτεκτονική ομάδα σας είναι δομημένη πάνω στη δυναμική της ποικιλομορφίας. Τι θέση έχουν οι πελάτες σε αυτό το σχήμα;

ΝΤ: Ο πελάτης είναι για εμάς συνδημιουργός του έργου. Ιδίως στην Ελλάδα, συχνά μιλάμε στην αρχιτεκτονική -εσφαλμένα, κατά τη γνώμη μουγια τον “χρήστη” και αυτό είναι δείγμα της αποκοπής μας από την κοινωνία. Στον “χρήστη” αναγνωρίζει κανείς δικαιώματα χρήσης της πνευματικής του δημιουργίας, όχι δικαίωμα παρέμβασης. Χάνεται, με αυτόν τον τρόπο, ένας κρίσιμος παράγοντας της δημιουργικής διαδικασίας. Από την αρχή της επαγγελματικής μας σταδιοδρομίας είχαμε την τύχη και την ευτυχία να συνεργαστούμε, σε έργα όπως η κατοικία στο Ψυχικό ή το ξενοδοχείο “Κινστέρνα”, για να αναφέρω κάποια ενδεικτικά παραδείγματα, με πελάτες με υψηλό αρχιτεκτονικό όραμα. Τέτοιοι πελάτες, που κινούνται στην παράδοση των “πατρώνων της τέχνης”, έχουν το ειδικό βάρος να κατανοούν και να υποστηρίζουν έμπρακτα μία αρχιτεκτονική με έμφαση στη δημιουργία και το καινούργιο, απολαμβάνοντας τη δικαίωση των επιλογών τους σε βάθος χρόνου.

Υπάρχει όμως και μία παράλληλη πραγματικότητα, η οποία έχει διαμορφωθεί πλέον και στην Ελλάδα, ειδικά στον χώρο του τουρισμού, που έχει έναν άλλου τύπο πελάτη, διέπεται από τελείως άλλο πλαίσιο, απαιτεί άλλους κανόνες συνεργασίας και οδηγεί, βεβαίως, σε διαφορετικό αποτέλεσμα. Σ’ αυτήν υπάρχει απουσία προσωποποιημένου πελάτη, τα κεφάλαια του έργου ανήκουν πλέον σε funds και αναζητούν μέσω της αρχιτεκτονικής τη δημιουργία υπεραξίας με αποκλειστικά ποσοτικά κριτήρια, επιλέγοντας να αγνοούν τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της που είναι πιο δύσκολο να επικοινωνηθούν και να γίνουν αντιληπτά σε πρώτο, άμεσο χρόνο. Αναπόφευκτα λοιπόν, ο μάνατζερ-εκπρόσωπος του πελάτη, που έχει επιφορτιστεί με το παραπάνω “καθήκον”, οδηγείται στις αποφάσεις του με κύριο γνώμονα την εξάλειψη κάθε πιθανού ρίσκου, άρα και καινοτομίας, προτιμώντας την ασφάλεια του μέσου όρου και της επανάληψης. Αισθάνομαι ότι, οι αρχιτέκτονες, βρισκόμαστε ακόμα σε αναζήτηση των εργαλείων χειρισμού της νέας αυτής συνθήκης.

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 245 | Μάρτιος 2020.

Ο Ισπανός Fran Silvestre αποφοίτησε αριστεύοντας από την Ανώτατη Τεχνική Σχολή Αρχιτεκτονικής της Βαλένθια το 2001, παίρνοντας με άριστα και το μεταπτυχιακό του στην πολεοδομία από το Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο του Αϊντχόφεν έναν χρόνο μετά, ενώ εργάζονταν παράλληλα στο γραφείο MVRDV. Στη συνέχεια συνεργάστηκε με τον βραβευμένο με Pritzker αρχιτέκτονα Alvaro Siza ως το 2005 που ίδρυσε τους Fran Silvestre Arquitectos, με έργα τα οποία επαναπροσδιορίζουν την αφαιρετικότητα και δίνουν έμφαση στη λευκόχρωμη πλαστικότητα και τις καθαρές γεωμετρίες, επιφέροντας πολλές διακρίσεις και δημοσιεύσεις στον διεθνή τύπο. Με την ολοκλήρωση του διδακτορικού του με έπαινο από το Πολυτεχνικό Πανεπιστήμιο της Βαλένθια (UPV), η ακαδημαϊκή καριέρα του Fran Silvestre συναγωνίζεται πλέον επάξια την επαγγελματική του.

 

Μ.Κ.: Έχετε διδάξει στο Τεχνικό Πανεπιστήμιο του Αϊντχόφεν (TU/e), διδάσκετε στην αρχιτεκτονική σχολή του Πανεπιστημίου της Βαλένθια, έχοντας και τη θέση του Διευθυντή των μεταπτυχιακών σπουδών, ενώ παράλληλα υπήρξατε επισκεπτόμενος καθηγητής σε διάφορες αρχιτεκτονικές σχολές στην Ευρώπη, και τελευταία στο Πανεπιστήμιο του Κάνσας στις ΗΠΑ. Αυτή η εγγύτητα στην αρχιτεκτονική θεωρία τροφοδοτεί και τη δική σας αρχιτεκτονική πρακτική, και με ποιο τρόπο;

F.S.: Η διδασκαλία σου δίνει τεράστια ενέργεια. Εντέλει, δεν είναι παρά μια ανταλλαγή μεταξύ του καθηγητή και των μαθητών. Εάν αυτοί διατηρήσουν το ενδιαφέρον τους, θα σε κρατήσουν και σένα ενήμερο, επικαιροποιημένο, θα διατηρήσουν και την αρχική εξερευνητική σου διάθεση, την περιέργειά σου. Το ταλέντο είναι πάντα παρόν, παίζοντας ενεργό ρόλο στην όλη διαδικα σία, πράγμα που βέβαια συμβαίνει σε όλα τα δημιουργικά επαγγέλματα. Όμως στον συγκεκριμένο τομέα της αρχιτεκτονικής, η διδασκαλία απαιτεί μια πιο προσωπική προσέγγιση.

 

 

Μ.Κ.: Ο σχεδιασμός σας, είτε αφορά κτίρια, είτε έπιπλα ή ακόμα και αιολικούς πύργους, διέπεται από την ουσία του μοντερνισμού. Σύμφωνα με τον Le Corbusier, αυτή τελειοποιείται στην κυκλαδίτικη παραδοσιακή αρχιτεκτονική, με τη Μεσόγειο θάλασσα ως κοινό παρονομαστή· λευκοί όγκοι ρέουσας πλαστικότητας, τίποτα το περιττό, τα πάντα ενσωματωμένα. Τι νέο μπορεί κανείς να προσφέρει σε αυτό το ολοκληρωμένο αισθητικό σύνολο;

F.S.: Υπάρχει πάντα η ποιότητα της συνέχειας που μπορεί κανείς να προσφέρει, σε ένα περιβάλλον-πλαίσιο το οποίο οφείλουμε να σεβαστούμε, κατανοώντας το παράλληλα από τη δική του χωρική και χρονική οπτική γωνία. Με τον τρόπο αυτό δίνουμε αξία σε μια αρχιτεκτονική που αποδεικνύει ότι αντέχει στον χρόνο, χωρίς να καταστεί παρωχημένη.

 

 

Μ.Κ.: Τα έργα σας μοιράζονται την αφαιρετική αισθητική σας προσέγγιση, καθένα με ευδιάκριτες παραλλαγές. Ποιο είναι το κύριο μέλημά σας σχεδιάζοντάς τα;

F.S.: Το επίκεντρο όλων των έργων μου προκύπτει από μια διπλή δέσμευση: τη θέλησή μου να δίνω μια τεχνική απάντηση σε ένα συγκεκριμένο εννοιολογικό πλαίσιο και την επιθυμία μου να διεκδικώ την ομορφιά μέσα από την υλοποιημένη κατασκευή.

 

 

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο ετήσιο τεύχος Villas 2018.