Ένα επεκτάσιμο αστικό δίκτυο συνδέει περισσότερα από 70 μνημεία και αρχαιολογικούς χώρους στο ιστορικό κέντρο της Θεσσαλονίκης, αξιοποιώντας τον δημόσιο χώρο, τις πεζές διαδρομές, το τοπίο και ένα συγκρατημένο αρχιτεκτονικό λεξιλόγιο για να επανεντάξει τις διαδοχικές ιστορικές στρώσεις στην καθημερινή ζωή της πόλης.

 

Η Άρμοση από τους Apostolopoulos Tasoulis είναι η πρόταση που απέσπασε το πρώτο βραβείο στον διαγωνισμό για την ενοποίηση των αρχαιολογικών χώρων και μνημείων της Θεσσαλονίκης. Η ονομασία παραπέμπει στην πράξη της σύνδεσης και συμπυκνώνει τη βασική επιδίωξη του masterplan: την επανασύνδεση αρχαιολογικών καταλοίπων, μνημείων, γειτονιών και σύγχρονης αστικής ζωής μέσα σε ένα συνεκτικό, αλλά επεκτάσιμο σύστημα.

Ρωμαϊκά, βυζαντινά, οθωμανικά, εβραϊκά και νεότερα ίχνη συνυπάρχουν στη Θεσσαλονίκη σε πολύ μικρές αποστάσεις, ωστόσο πολλά μνημεία εξακολουθούν να γίνονται αντιληπτά ως απομονωμένα επεισόδια. Η πρόταση αντιμετωπίζει αυτή την ασυνέχεια όχι μέσα από μία μνημειακή χειρονομία, αλλά μέσω ενός δικτύου που μπορεί να εξελίσσεται σταδιακά στο ιστορικό κέντρο.

 

Ένα επεκτάσιμο αστικό δίκτυο

Το masterplan οργανώνεται πάνω στους ιστορικούς άξονες που έχουν διαμορφώσει την πόλη, με βασικό σημείο αναφοράς την Εγνατία Οδό και τη διασταύρωσή της με την Αριστοτέλους.

Από αυτούς τους άξονες αναπτύσσονται συμπληρωματικές διαδρομές που συνδέουν περισσότερα από 70 μνημεία και αρχαιολογικούς χώρους. Το δίκτυο σχεδιάζεται ως ανοιχτό σύστημα και όχι ως μια τελική, αμετάβλητη σύνθεση, ώστε νέες συνδέσεις και παρεμβάσεις να μπορούν να προστίθενται σταδιακά.

Η προσέγγιση μετατοπίζει το ενδιαφέρον από το μεμονωμένο μνημείο στις μεταξύ τους σχέσεις. Δρόμοι, πλατείες και γειτονιές εντάσσονται στην ιστορική αφήγηση, επιτρέποντας στις διαφορετικές περιόδους της πόλης να διαβάζονται ως αλληλένδετες στρώσεις.

 

Από το όριο στον αρμό

Κεντρική αρχή της πρότασης αποτελεί ο επαναπροσδιορισμός του ορίου ανάμεσα στον αρχαιολογικό χώρο και τη σύγχρονη πόλη.

Υφιστάμενες περιφράξεις και απότομες υψομετρικές διαφορές ενισχύουν συχνά την απομόνωση των μνημείων από την καθημερινή αστική ζωή. Η Άρμοση επιχειρεί να μετατρέψει αυτά τα σημεία σε περιοχές σύνδεσης, με νέες προσβάσεις, διακριτικές οριοθετήσεις και προσεκτικά σχεδιασμένους δημόσιους χώρους.

Όπου τα αρχαιολογικά κατάλοιπα βρίσκονται χαμηλότερα από τη σημερινή στάθμη της πόλης, προσβάσιμες διαδρομές κατεβαίνουν προς αυτά, φέρνοντας τις ιστορικές στρώσεις πιο κοντά στην καθημερινή κίνηση.

Ο «αρμός» λειτουργεί έτσι τόσο ως χωρικό εργαλείο όσο και ως κεντρική έννοια της πρότασης: ως σημείο συνάντησης διαφορετικών εποχών, χρήσεων και υψομετρικών επιπέδων, χωρίς να εξαλείφονται οι διαφορές τους.

 

Κοινό αρχιτεκτονικό λεξιλόγιο

Με αναφορά στην προσέγγιση Historic Urban Landscape της UNESCO, το masterplan αντιμετωπίζει την πολιτιστική κληρονομιά ως ενεργό μέρος της σύγχρονης πόλης και όχι ως μια απομονωμένη συνθήκη προστασίας.

Σε ένα ήδη πυκνό οπτικά αστικό περιβάλλον, η πρόταση αποφεύγει την προσθήκη νέας μορφολογικής πολυπλοκότητας. Αντίθετα, συγκροτεί ένα περιορισμένο σύστημα κοινών σχεδιαστικών εργαλείων.

Μια συνεχής επιφάνεια από ανοιχτόχρωμη πέτρα αναπτύσσεται σε δρόμους και πλατείες και συνδυάζεται με διακριτικό φωτισμό, σήμανση και αστικό εξοπλισμό. Η κοινή αυτή αρχιτεκτονική γλώσσα ενισχύει την αναγνωσιμότητα του δικτύου, προσαρμοζόμενη παράλληλα στις διαφορετικές συνθήκες κάθε τόπου.

Στόχος δεν είναι η δημιουργία ενός νέου οπτικού πρωταγωνιστή, αλλά ενός ουδέτερου υποβάθρου που επιτρέπει στα ίδια τα μνημεία να αναδειχθούν.

 

Πεζές διαδρομές και πράσινοι διάδρομοι

Ο δημόσιος χώρος αναδιοργανώνεται με προτεραιότητα στον πεζό και τη βιώσιμη κινητικότητα.

Οι υφιστάμενες πεζοδρομημένες περιοχές επεκτείνονται και συνδέονται με νέες διαδρομές ήπιας κυκλοφορίας, δημιουργώντας ένα συνεκτικό δίκτυο που εντάσσεται στη νέα πραγματικότητα του μετρό και της αναδιοργάνωσης των δημόσιων μεταφορών.

Παράλληλα, νέοι πράσινοι διάδρομοι και ενισχυμένες φυτεύσεις δημιουργούν σκιασμένες πορείες, συμβάλλουν στη βελτίωση του αστικού μικροκλίματος και εισάγουν περισσότερο φυσικό στοιχείο στον πυκνό ιστορικό ιστό.

Το δίκτυο δεν εξυπηρετεί μόνο τη μετακίνηση. Υποστηρίζει διαφορετικές πολιτιστικές και θεματικές διαδρομές, συνδέοντας μνημεία διαφορετικών ιστορικών περιόδων και επιτρέποντας στην ιστορική διαστρωμάτωση της Θεσσαλονίκης να γίνεται αντιληπτή μέσα από πολλαπλές αφηγήσεις.

 

Στοχευμένες παρεμβάσεις στα μνημεία

Η κοινή στρατηγική προσαρμόζεται στις ιδιαίτερες συνθήκες των σημαντικότερων αρχαιολογικών χώρων.

Στη Ροτόντα και το Γαλεριανό Συγκρότημα, η πρόταση επιδιώκει να αποκαταστήσει τη συνέχεια του ιστορικού αυτοκρατορικού άξονα και να ενισχύσει τη σχέση του με τον γύρω αστικό ιστό.

Στη Ρωμαϊκή Αγορά, μια νέα αξονική είσοδος και μια μερικώς υπόσκαφη κατασκευή επαναπροσδιορίζουν τη σχέση του αρχαιολογικού χώρου με τη σύγχρονη πόλη.

Οι παρεμβάσεις αυτές συνοψίζουν τη λογική της Άρμοσης: το masterplan παρέχει ένα κοινό πλαίσιο, χωρίς να επιβάλλει μία ενιαία λύση σε μνημεία με διαφορετικές αρχαιολογικές, τοπογραφικές και αστικές συνθήκες.

Αντί να ανταγωνιστεί την ιστορική πυκνότητα της Θεσσαλονίκης, η πρόταση βασίζεται σε ακριβείς και συγκρατημένες επεμβάσεις. Μέσα από διαδρομές, κατώφλια, υλικά, φυτεύσεις και στοχευμένες αρχιτεκτονικές προσθήκες, επιδιώκει να αναδείξει και να επανασυνδέσει όσα ήδη υπάρχουν.

Στη Χίο, η πρόταση Ρευστά Πεδία Γνώσης από τους Local Local επαναπροσδιορίζει το νεοκλασικό κτίριο της Καρραδείου Σχολής ως μέρος ενός ευρύτερου δημόσιου και πανεπιστημιακού περιβάλλοντος για το Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Το έργο συνδυάζει αποκατάσταση και νέα κατασκευή. Έτσι, το ιστορικό κτίριο δεν αντιμετωπίζεται ως στατικό μνημείο, αλλά ως ενεργό τμήμα της καθημερινής ζωής της πανεπιστημιούπολης.

Ο σχεδιασμός βασίζεται στην ιδέα ενός συνεχούς πεδίου γνώσης, μνήμης και συλλογικότητας. Η μεταφορά των «συγκοινωνούντων δοχείων» γίνεται χωρική στρατηγική. Το παλιό και το νέο, το εσωτερικό και ο κήπος, η οργανωμένη διδασκαλία και η άτυπη συνάντηση συνδέονται μέσα από την κίνηση, τη διαφάνεια και την κοινή χρήση.

 

 

Παλιό και νέο σε ένα ενιαίο σύστημα

Η πρόταση αναγνωρίζει το νεοκλασικό κτίριο ως δείγμα χιακής αστικής κατοικίας, με επιρροές από τη Σμύρνη. Η αποκατάστασή του ακολουθεί τις αρχές της ολοκληρωμένης διατήρησης. Παράλληλα, διατηρεί την ιστορική του ταυτότητα και του δίνει νέο δημόσιο ρόλο μέσα στο πανεπιστήμιο.

Η νέα επέκταση λειτουργεί ως συνέχεια αυτού του πλαισίου. Δεν μιμείται το ιστορικό κτίριο με άμεσο τρόπο. Αντίθετα, επανερμηνεύει τη γεωμετρία, τις αναλογίες και τις χωρικές του σχέσεις με πιο αφαιρετική γλώσσα.

Κεντρική αναφορά αποτελεί το σύστημα των εννέα τετραγώνων στην κάτοψη του παλιού κτιρίου. Το σύστημα αυτό γίνεται εργαλείο σύνθεσης για τη νέα επέκταση. Η γεωμετρία επεκτείνεται και περιστρέφεται, δημιουργώντας νέες σχέσεις. Παράλληλα, στοιχεία όπως οι βεράντες και οι ημιυπαίθριοι χώροι επιστρέφουν με σύγχρονο τρόπο.

Ένα συνδεδεμένο πανεπιστημιακό περιβάλλον

Τα δύο κτίρια ενώνονται φυσικά και λειτουργικά. Μια εσωτερική ράμπα, προστατευμένη με συνεχές υαλοστάσιο, τα συνδέει. Επιπλέον, μια στεγασμένη γέφυρα τα ενώνει στο επίπεδο του πρώτου ορόφου.

Με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται σαφής λειτουργική συνέχεια. Η φοιτητική λέσχη σίτισης στο νέο κτίριο μπορεί να επεκτείνεται προς το εντευκτήριο στο ισόγειο του νεοκλασικού. Τα γραφεία στους ανώτερους ορόφους συνδέονται επίσης μέσω της υπάρχουσας βεράντας και της επέκτασής της.

Στο υπόγειο, τα δύο κτίρια σχηματίζουν έναν ενιαίο πυρήνα εξυπηρετήσεων και βοηθητικών χώρων. Έτσι, το συγκρότημα λειτουργεί ως ένα ενιαίο σύστημα και όχι ως δύο ανεξάρτητα κτίρια.

 

 

Υλικότητα και μνήμη

Η υλικότητα ενισχύει τον διάλογο ανάμεσα στο παλιό και το νέο. Το νεοκλασικό κτίριο αποκαθίσταται με σεβασμό στα υπάρχοντα στοιχεία του, όπως οι ξύλινες επενδύσεις, οι τοιχογραφίες και το τζάκι.

Στη νέα επέκταση, η κύρια όψη επενδύεται με κεραμικά πλακίδια τοπικής παραγωγής. Η επιλογή αυτή παραπέμπει στην παράδοση των δομικών κεραμικών της Χίου, χωρίς να αναπαράγει ιστορικές μορφές.

Το δάπεδο του νέου κτιρίου προτείνεται ως μωσαϊκό από αδρανή και κεραμικά θραύσματα. Τα υλικά προέρχονται από κατεδαφισμένα στοιχεία του οικοπέδου και από το παλιό κτίριο. Έτσι, η μνήμη του υφιστάμενου ενσωματώνεται κυριολεκτικά στη νέα κατασκευή.

Ο κήπος ως συνδετικός ιστός

Ο υπαίθριος χώρος έχει καθοριστικό ρόλο στην πρόταση. Σχεδιάζεται ως ο συνδετικός ιστός του συγκροτήματος, ενώνοντας τα κτίρια με διαδρομές και ράμπες καθολικής πρόσβασης.

Ο κήπος επηρεάζει και τη μορφή της επέκτασης. Η νέα κατασκευή αναπτύσσεται καθ’ ύψος, ώστε να περιοριστεί η κάλυψη του οικοπέδου και να διατηρηθεί όσο το δυνατόν περισσότερο πράσινο.

Τα υπάρχοντα υδάτινα στοιχεία επανενεργοποιούνται. Το πηγάδι, η ιστορική δεξαμενή και το ρυάκι συγκροτούν ένα τριπλό υδάτινο ίχνος. Παράλληλα, βελτιώνουν το μικροκλίμα και επαναφέρουν τη μνήμη του τόπου στην καθημερινή χρήση.

Η φύτευση σχεδιάζεται με βιοκλιματικούς στόχους. Προσφέρει σκίαση, ενισχύει τον φυσικό αερισμό και συμβάλλει στη θερμική άνεση μέσω της εξατμισοδιαπνοής. Τα υπάρχοντα δέντρα, όπως η αραουκαρία που προσφέρει φυσική σκιά, γίνονται ενεργά στοιχεία του σχεδιασμού.

 

Ένα πορώδες πεδίο μάθησης

Τα μεγάλα ανοίγματα, κυρίως στη νότια όψη της νέας επέκτασης, διατηρούν την οπτική συνέχεια ανάμεσα στο νέο κτίριο, το νεοκλασικό και τον κήπο. Στον τελευταίο όροφο, το αμφιθέατρο ανοίγεται προς το νεοκλασικό, το Μιχάλειο και την πανεπιστημιούπολη.

Η γνώση δεν περιορίζεται σε αίθουσες και γραφεία. Αντίθετα, διαχέεται σε διαδρόμους, περάσματα, βεράντες και υπαίθριους χώρους. Με αυτόν τον τρόπο, ο σχεδιασμός ενθαρρύνει τις τυχαίες συναντήσεις και την καθημερινή ανταλλαγή.

Τα Ρευστά Πεδία Γνώσης προτείνουν την αρχιτεκτονική ως πλαίσιο συνέχειας και ανανέωσης. Μέσα από την αποκατάσταση, τη νέα επέκταση, τον σχεδιασμό του κήπου και την επανάχρηση υλικών, η Καρράδειος Σχολή μετατρέπεται σε ένα ανοιχτό πανεπιστημιακό περιβάλλον, όπου η μνήμη του τόπου γίνεται μέρος της σύγχρονης δημόσιας ζωής.