Το Ateno Architecture Studio ιδρύθηκε το 2018 στην Αθήνα, από τους αρχιτέκτονες Γιώργο Φιορεντίνο και Ηλία Θεοδωράκη. Αρχική επιδίωξη ήταν η δημιουργία ενός χώρου συνεργασίας με επίκεντρο την αρχιτεκτονική σύνθεση, που θα ενθαρρύνει το διάλογο και τον πειραματισμό γύρω από τη μορφή και τις χωρικές σχέσεις του δομημένου περιβάλλοντος. Με την πάροδο του χρόνου, η ομάδα διεύρυνε το πεδίο δραστηριοτήτων της, αναλαμβάνοντας ένα ευρύ φάσμα ιδιωτικών και δημόσιων έργων. Με όραμα να λειτουργεί ως οργανισμός που ενσωματώνει την έρευνα, το σχεδιασμό και την κατασκευή σε μια ενιαία δημιουργική διαδικασία, το γραφείο εξελίσσεται, ατενίζοντας με αισιοδοξία το μέλλον.

 

ek: Ένα από τα πρώτα έργα σας αφορούσε την ανακαίνιση ενός κατεστραμμένου εστιατορίου στο Μάτι Αττικής, με μια αφηγηματική πρόταση στην οποία η μνήμη έπαιζε κυρίαρχο ρόλο. Έχετε αντιμετωπίσει με τον ίδιο τρόπο και τις μετέπειτα ανακαινίσεις που αναλάβατε; Ποια είναι η βασικότερη πρόκληση όταν πρέπει να αλλάξετε τη χρήση ενός χώρου;

ΑΤΕΝΟ: Η επέμβαση σε ένα υφιστάμενο κτίσμα είναι μια διεργασία ανάγνωσης και επανερμηνείας. Κάθε οίκημα φέρει ένα αφήγημα ενσωματωμένο στη μορφή, τη διαρρύθμιση και τα ίχνη χρήσης που το συγκροτούν. Τα στοιχεία αυτά υπαγορεύουν συνθήκες διαβίωσης, φέρουν μνήμες και ιστορίες, που συχνά συνθέτουν το πλαίσιο εργασίας μας.

Η σημαντικότερη πρόκληση στην αλλαγή χρήσης ενός χώρου είναι πως, ενίοτε, καλούμαστε να πραγματοποιήσουμε παρεμβάσεις στο αφήγημα με τρόπο σχεδόν βίαιο. Μέσα από τη δουλειά μας, επιδιώκουμε να διατηρούμε ζωντανά αποσπάσματα της ιστορίας, δημιουργώντας ταυτόχρονα ένα φρέσκο υπόβαθρο, που θα υποδεχθεί τις ιστορίες των μελλοντικών ενοίκων.

Η ισορροπία μεταξύ παλαιού και νέου, η διατήρηση ή ριζική αλλαγή χαρακτήρα ενός χώρου, η διαφύλαξη τεχνοτροπιών που έχουν εκλείψει, παράλληλα με την ενσωμάτωση νέων υλικών και τεχνολογιών, αποτελούν για εμάς μια διαρκή, δημιουργική άσκηση.

 

 

ek: Από τα μη πραγματοποιημένα έργα σας ξεχωρίζουν οι προτάσεις για το Ελένειο Δημόσιο Νηπιαγωγείο και το Κτίριο Τεχνών του Κολλεγίου Αθηνών. Αν και διαφορετικά μορφολογικά, υπήρξε κάποια κοινή αντιμετώπιση στα δύο αυτά έργα; Ποια είναι κατά τη γνώμη σας η συμβολή της αρχιτεκτονικής στην υποστήριξη μιας σύγχρονης εκπαιδευτικής εμπειρίας;

ΑΤΕΝΟ: Αντιμετωπίζουμε τους αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς ως ευκαιρίες για πειραματισμό, εξωστρέφεια και συνεργασία. Άλλωστε, το γραφείο μας ιδρύθηκε με αφορμή ένα διαγωνισμό για Εγκαταστάσεις Κοινής Ωφέλειας στη Θεσσαλονίκη. Τα έργα που αναφέρετε μελετήθηκαν σε συνεργασία με συναδέλφους και φίλους -τον Δημήτρη Ζαμπόπουλο, τον Νέστορα Σκαντζούρη (Κτίριο Τεχνών) και το Studio Spacecraft (Ελένειο).

Κάθε σχεδιαστικό εγχείρημα διαμορφώθηκε από ποικίλους παράγοντες -τον τόπο, το σενάριο ζωής, τις συλλογικές αναφορές της εκάστοτε μελετητικής ομάδας- με κοινή επιδίωξη τη δημιουργία χώρων μάθησης διαχρονικών, που συγκινούν και εμπνέουν. Πιστεύουμε πως η αρχιτεκτονική μπορεί να ενισχύσει την εκπαιδευτική εμπειρία, τόσο λειτουργικά όσο και βιωματικά. Αναλογίες, γεωμετρίες, οπτικές φυγές, σχέσεις φωτός-σκιάς, χρώματα και υφές που συναντάμε στο σχολικό περιβάλλον ως παιδιά, συνθέτουν την πρώτη μας εικόνα για τον κόσμο, εγγράφονται στη μνήμη μας και επανέρχονται, συνειδητά ή ασυνείδητα, στην πορεία της ζωής μας.

 

 

ek: Καθώς το γραφείο σας αναπτύσσεται, υπάρχουν συγκεκριμένες κατηγορίες έργων ή τυπολογίες στις οποίες ελπίζετε να εμβαθύνετε;

ΑΤΕΝΟ Αναμφίβολα, όπως και η πλειονότητα των αρχιτεκτονικών γραφείων στην Ελλάδα, δραστηριοποιούμαστε κυρίως σε έργα που σχετίζονται με υποδομές τουρισμού, εμπορίου ή κατοίκησης -σε νέα ή υφιστάμενα κελύφη. Στη μέχρι τώρα διαδρομή μας, προσεγγίζουμε κάθε έργο με το ίδιο ενδιαφέρον. Ανεξαρτήτως κλίμακας ή τυπολογίας, οι διαφορετικές προκλήσεις που συνοδεύουν κάθε αντικείμενο μελέτης μας κινητοποιούν, διευρύνουν το γνωσιακό μας επίπεδο και ενισχύουν τη δημιουργικότητα της ομάδας.

Ιδανικά, θα θέλαμε στο μέλλον να εμπλακούμε σε όσο το δυνατόν περισσότερες κατηγορίες έργων, χωρίς να εστιάζουμε σε κάποια συγκεκριμένη τυπολογία. Ωστόσο, παρατηρούμε χάσμα μεταξύ ιδιωτικών και δημόσιων υποδομών -από τα πεζοδρόμια έως τα νοσοκομεία, τα σχολεία και τα κτίρια διοίκησης. Αναγνωρίζουμε ως επιτακτική την ανάγκη υλοποίησης ποιοτικών έργων συλλογικού ενδιαφέροντος και αν μη τι άλλο, θα μας ενδιέφερε να συνεισφέρουμε με ουσιαστικό τρόπο προς αυτή την κατεύθυνση.

Οι Kydoniatis Architects, με έδρα την Αθήνα, είναι αρχιτεκτονικό γραφείο με συνέχεια που απλώνεται σε τρεις γενιές. Τα έργα που αναλαμβάνει είναι μικρής και μεγάλης κλίμακας: ολοκληρωμένα τουριστικά θέρετρα και resorts, κατοικίες και συγκροτήματα κατοικιών, πολυκατοικίες και παραθεριστικές κατοικίες, αποκαταστάσεις και ανακατασκευές, πάνω από 240 καταστήματα υψηλών προδιαγραφών, κτίρια γραφείων, εκπαιδευτήρια, βιομηχανίες φαρμάκων και data centers.

Η προσέγγιση του γραφείου συνδυάζει λειτουργικότητα και βιωσιμότητα με σεβασμό στον τόπο, οργανώνοντας σύνθετα προγράμματα, με βαθιά γνώση της κατασκευής. Την πορεία του γραφείου καθοδηγεί σήμερα ο αρχιτέκτονας Κωνσταντίνος Κυδωνιάτης, εκπροσωπώντας τη νεότερη γενιά, μαζί με τον αδελφό του Φαίδωνα.

 

Σ.Μ.: Το γραφείο έχει μεγάλη εμπειρία στον σχεδιασμό ολοκληρωμένων resorts, στη λογική του “all inclusive”. Πώς ξεκίνησε αυτή η δραστηριότητα και πώς μεταβλήθηκαν τα σχετικά πρότυπα μέσα στα χρόνια; Έχει μέλλον η τυπολογία αυτή ως προς τη βιωσιμότητα;

Κωνσταντίνος Κυδωνιάτης: Έχουμε αναλάβει επανειλημμένα μεγάλης κλίμακας συγκροτήματα, δυναμικότητας έως 2.000 κλινών. Ωστόσο θεωρώ ότι ο όρος “all inclusive” παραμένει παρεξηγημένος: ιστορικά συνδέθηκε με “φθηνό” τουρισμό, ενώ σήμερα καλύπτει και προϊόντα υψηλότατων προδιαγραφών. Υπάρχει ελληνική αλυσίδα-υπόδειγμα που λειτουργεί με αυτό το μοντέλο, με ιδιαίτερα αυξημένο ημερήσιο κόστος διαμονής. Τα ξενοδοχεία που σχεδιάζουμε, είτε απευθύνονται σε ζευγάρια είτε σε οικογένειες, είτε προσφέρουν μόνο διαμονή είτε πλήρες πακέτο υπηρεσιών, τηρούν αυστηρά πρότυπα ποιότητας και οργάνωσης.

Η προσωπική μου εμπλοκή ξεκίνησε στα πρώτα μου επαγγελματικά βήματα, στο γραφείο του πατέρα μου. Πριν από 25 χρόνια, οικογενειακή ξενοδοχειακή επιχείρηση με τρία συγκροτήματα στην Κύπρο μάς ανέθεσε να τη στηρίξουμε στα πρώτα της βήματα στην Ελλάδα, στη Ρόδο. Έκτοτε η επιχείρηση εξελίχθηκε σε κολοσσό με πάνω από 45 resorts και η συνεργασία συνεχίζεται. Η εμπειρία εκείνης της περιόδου, σε συνδυασμό με τη σταθερή σχέση εμπιστοσύνης, μας έδωσε ένα στέρεο πλαίσιο για να κατανοούμε βαθιά τις λειτουργικές ροές, τους κύκλους ανακαίνισης και τις στρατηγικές διαφοροποίησης της εμπειρίας. Το διαρκές πρόβλημα της χώρας είναι η απουσία οργανωμένου, συνεκτικού σχεδίου για τον τουρισμό. Οι πολιτικές σπάνια έχουν συνέχεια, οι υποδομές υπολείπονται και ο συνολικός συντονισμός δεν επαρκεί. Η ιδιωτική πρωτοβουλία, παρότι ώθησε εντυπωσιακά την αναβάθμιση καταλυμάτων και υπηρεσιών λόγω ανταγωνισμού, δεν αρκεί από μόνη της. Πολλοί κινούνται με γνώμονα το στενό συμφέρον, χωρίς ευρύτερη στρατηγική. Σε κόμβους άφιξης και αναχώρησης όπως αεροδρόμια και λιμάνια, οι υποδομές είναι συχνά ανεπαρκείς, ενώ οι μετακινήσεις προς και από αυτά παραμένουν προβληματικές, παρά το ότι μιλάμε για μία κατεξοχήν τουριστική χώρα.

Πιστεύω ότι η Ελλάδα οφείλει και μπορεί να απευθύνεται σε ευρύ φάσμα επισκεπτών, από πολύ υψηλή έως μέση δαπάνη. Κρίσιμη προτεραιότητα είναι η επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου, τουλάχιστον στα μεγάλα νησιά (Ρόδος, Κρήτη, Κέρκυρα, Κως). Τα νέα συγκροτήματα πρέπει να σχεδιάζονται εξαρχής για λειτουργία πέρα από τους 6-7 μήνες, με επαρκείς κλειστούς χώρους δραστηριοτήτων και ευελιξία προγράμματος. Τα μεγάλα resorts διευκολύνουν αυτή τη μετάβαση, προσφέροντας πλούσια γκάμα εστίασης, αναψυχής, ευεξίας και άθλησης, με σαφή οργάνωση ροών και υποδομών.

Τα οργανωμένα συγκροτήματα εξυπηρετούν υποδειγματικά τις οικογένειες, με ασφαλείς, διακριτούς και ποιοτικούς χώρους για όλες τις ηλικίες. Τα μικρότερα καταλύματα, από την άλλη, προσφέρουν πιο εξειδικευμένες εμπειρίες με ισχυρό κοινό. Το κρίσιμο ζητούμενο, ανεξαρτήτως κλίμακας, είναι να τηρούνται προδιαγραφές και να υπάρχει οργάνωση.

Δυστυχώς, μεγάλο μέρος της προσφοράς παραμένει μη οργανωμένο. Ως προς τη βιωσιμότητα, το “all inclusive” σαφώς έχει μέλλον, εφόσον ενσωματώνει βιοκλιματικές στρατηγικές, ενεργειακές και υδατικές βελτιστοποιήσεις, κυκλικές πρακτικές υλικών, επάρκεια σκιάσεων και φυσικού αερισμού και υποδομές λειτουργίας όλο τον χρόνο. Έτσι παύει να είναι ένα “ισοπεδωτικό” πακέτο και μετατρέπεται σε εργαλείο ορθολογικής διαχείρισης πόρων και εμπειριών, με μετρήσιμα οφέλη για τον τόπο.

 

 

Σ.Μ.: Συχνά ανακαινίζετε παλαιότερα έργα σας για να τα φέρετε στα σύγχρονα πρότυπα. Πότε αξιοποιούνται υφιστάμενα χαρακτηριστικά και πότε απαιτείται νέα αρχιτεκτονική;

Κ.Κ.: Η μακροχρόνια σχέση με τους πελάτες είναι γνώρισμα του γραφείου. Συνήθως, μετά από περίπου 12 χρόνια λειτουργίας, ένα κατάλυμα χρειάζεται ανανέωση -άλλοτε συνολική, άλλοτε στοχευμένη. Ενδεικτικές παρεμβάσεις είναι η προσθήκη ιδιωτικών κολυμβητικών δεξαμενών στα ισόγεια δωμάτια, η αισθητική και ενεργειακή αναβάθμιση, η δημιουργία εσωτερικής πισίνας για επιμήκυνση της σεζόν, η αναδιοργάνωση της εστίασης με πολλαπλά σημεία και θεματικές επιλογές. Εκεί όπου παλαιότερα υπήρχαν 1-2 εστιατόρια, σήμερα τα μεγάλα resorts απαιτούν 6-7, συν 4-5 σημεία για καφέ-ποτό.

Στα νεότερα κτίρια οι επεμβάσεις είναι συνήθως ήπιες, με έμφαση στην ενέργεια και στον φωτισμό. Στα παλαιότερα, συχνά σε προνομιακές τοποθεσίες, προχωρούμε ουσιαστικά σε ριζική ανακατασκευή, με νέο, σύγχρονο αρχιτεκτονικό λεξιλόγιο και τεχνικό υπόβαθρο. Στατιστικά, για κάθε νέο ξενοδοχείο που μελετάμε, ανακατασκευάζουμε τουλάχιστον διπλάσιες παλαιότερες μονάδες του ίδιου χαρτοφυλακίου -μια πραγματικότητα που αντανακλά την ανάγκη ανανέωσης σε ώριμες τουριστικά αγορές.

 

 

Σ.Μ.: Ποια άλλα κτιριακά έργα αναλαμβάνετε το γραφείο και πώς τροφοδοτεί η εμπειρία σας τον ξενοδοχειακό σχεδιασμό;

Κ.Κ.: Μας ενδιαφέρουν οι νέες προκλήσεις και τα διαφορετικά κτιριολογικά προγράμματα. Μελετάμε και υλοποιούμε μονοκατοικίες, συγκροτήματα κατοικιών, πολυκατοικίες, παραθεριστικές κατοικίες, αποκαταστάσεις και ανακατασκευές, κτίρια γραφείων, εκπαιδευτήρια, ακόμη και φαρμακοβιομηχανίες. Έχουμε σχεδιάσει και υλοποιήσει πάνω από 240 καταστήματα υψηλού επιπέδου. Η αλληλεπίδραση ανάμεσα στις τυπολογίες είναι αμφίδρομη, όμως διαπιστώνω ότι η εμπειρία από τα “άλλα” έργα τροφοδοτεί ισχυρότερα τον ξενοδοχειακό σχεδιασμό: ένα ολοκληρωμένο resort είναι, στην πράξη, μια μικρή πόλη.

Στο πρόγραμμα ενός θέρετρου συνυπάρχουν υποδοχή, εστίαση, κλειστοί, υπαίθριοι και ημιυπαίθριοι χώροι δραστηριοτήτων, αθλητικές εγκαταστάσεις, spa, πισίνες, καταστήματα, παιδικοί σταθμοί και παιδικές χαρές, αίθουσες πολλαπλών χρήσεων και αμφιθέατρα, ιατρεία, επαγγελματικές κουζίνες, αποθήκες, αποδυτήρια, χώροι και δωμάτια προσωπικού, μηχανοστάσια, δεξαμενές και εγκαταστάσεις επεξεργασίας νερού και λυμάτων. Η κατανόηση αυτής της πολυπλοκότητας απαιτεί σχεδιασμό που ισορροπεί ανάμεσα στη λειτουργία, την εμπειρία και την ανθεκτικότητα. Εκεί ακριβώς αξιοποιούμε τη γνώση από τις λοιπές τυπολογίες, ώστε το σύνολο να είναι περισσότερο από το άθροισμα των μερών του.

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 302 | Νοέμβριος 2025.

Με πορεία που απλώνεται σε σχεδόν επτά δεκαετίες, το γραφείο Θύμιος Παπαγιάννης και Συνεργάτες -TPA, που ιδρύθηκε στην Αθήνα το 1959, κατέχει ξεχωριστή θέση στον τομέα σχεδιασμού και διαχείρισης του χώρου στην Ελλάδα. Συνδυάζοντας αρχιτεκτονική και τοπίο, πολεοδομία, χωροταξία και περιβαλλοντική διαχείριση, όπως και επιστήμες των μηχανικών, το γραφείο λειτουργεί ως μια συλλογική, διεπιστημονική ομάδα που δρα με βαθιά αίσθηση της κοινωνικής ευθύνης του, με όραμα την ισορροπία ανθρώπου και φύσης σε διαχρονική προοπτική. Η σημερινή του ταυτότητα διαμορφώνεται τόσο από την παρακαταθήκη του πλούσιου παρελθόντος με το οποίο το προίκισαν διακεκριμένοι εταίροι του και ασφαλώς ο ιδρυτής και εμπνευστής του, ο Θύμιος Παπαγιάννης -αρχιτέκτων, πολεοδόμος, περιβαλλοντολόγος- όσο και από τον σταθερό του προσανατολισμό να αναστοχάζεται τον ρόλο του ως συμβούλου μελετητή σε έναν σύγχρονο κόσμο που αλλάζει. Η Ήβη Νανοπούλου, διευθύνουσα εταίρος του γραφείου, μιλά για την προσήλωσή της στη συνέχεια, στην ευθύνη του γραφείου να αποτελεί έναν ζωντανό πυρήνα μελετητών -ανοιχτό, σύγχρονο, δημοκρατικό, ανταποκρινόμενο στις προκλήσεις του καιρού μας- προάγοντας συνεργασίες, προωθώντας την αρχιτεκτονική και τον σχεδιασμό του χώρου με γνώμονα την αειφορία και την ανάδειξη της ταυτότητας κάθε τόπου.

 

Σ.Μ.: Το γραφείο διατηρεί μια διεπιστημονική προσέγγιση, που συνδυάζει τον σχεδιασμό με την τεχνολογία, την οικολογία και τον πολιτισμό. Ποιες ανάγκες προβλέπετε ότι θα προκύψουν -στην Ελλάδα και διεθνώς- σε επίπεδο αρχιτεκτονικού και πολεοδομικού σχεδιασμού μέσα στην επόμενη δεκαετία;

Ήβη Νανοπούλου: Οι σημερινές προκλήσεις είναι τεράστιες, όπως και οι ευθύνες μας να απαντήσουμε σε αυτές: Ενδεικτικά, η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και η ανάπτυξη της ανθεκτικότητάς μας σε ακραία φαινόμενα, η προστασία του μοναδικού μας τοπίου και της υπαίθρου που αποψιλώνεται ραγδαία, η ενδυνάμωση των τοπικών κοινωνιών και η διασφάλιση της κοινωνικής συνοχής για ομαλή ενσωμάτωση των εκάστοτε πιέσεων, ο περιορισμός της σπατάλης πόρων -με κυριότερους εκείνους της γης, του νερού, της ενέργειας- και η διασφάλιση ευελιξίας στον σχεδιασμό, καθώς ζούμε εκ φύσεως σε ένα περιβάλλον μεταβαλλόμενων αναγκών…

Η αξιοποίηση της τεχνολογίας, με τρόπο συμβατό με πανανθρώπινες, διαχρονικές αξίες. Έχει γίνει κτήμα μας πλέον να δουλεύουμε με τρόπο ολοκληρωμένο, σε όλες τις κλίμακες και σε όλο και πιο διευρυμένα γνωστικά πεδία, με εργαλείο την τεχνολογία, ώστε να μπορούμε να απαντούμε σε νέες προκλήσεις, να ελέγχουμε το αποτύπωμά μας στον χώρο μέσω μιας διαδικασίας “zoom in” και “zoom out” με γνώμονα αφενός τον άνθρωπο ως κοινωνικό ον και αφετέρου τη φύση ως αειφόρο λειτουργία.

Το μεγάλο διακύβευμα σήμερα, στον τόπο μας και διεθνώς, είναι να αντλούμε γνώση από το παρελθόν, να ζούμε ως συνέχειά του και όχι σε ρήξη με αυτό, να αποκαταστήσουμε τη σχέση μας με την ύπαιθρο ως πλουτοπαραγωγικό και ζωντανό τόπο, να περιορίσουμε τις ανάγκες μας, να ξαναβρούμε η χαρά και την ισορροπία της ζωής, τη συνύπαρξη μέσα στο μέτρο, την ομορφιά, την περιβαλλοντική ενσυναίσθηση. Εργαζόμαστε για αυτό και ενθαρρύνουμε όπως μπορούμε το έργο του Μεσογειακού Ινστιτούτου για τη Φύση και τον Άνθρωπο (MedINA), ΜΚΟ που δημιούργησε ο Θύμιος Παπαγιάννης προ εικοσαετίας.

 

 

Σ.Μ.: Η άυλη πολιτιστική κληρονομιά δεν αποτελεί απλώς πεδίο καταγραφής, αλλά θεμέλιο της σχεδιαστικής φιλοσοφίας του γραφείου. Πώς μεταφράζεται αυτό το πολιτισμικό υπόβαθρο σε μια σύγχρονη, ενεργή διαδικασία παραγωγής χώρου; Με ποιους τρόπους η μνήμη γίνεται μοχλός εξέλιξης και καινοτομίας;

Η.Ν.: Ίσως αρκετός κόσμος είχε τη χαρά να δει μια μοναδική έκθεση στο Μουσείο Ακροπόλεως, “Allspice: Michael Rakowitz και Αρχαίοι Πολιτισμοί” που πραγματεύεται τη σημασία της ταυτότητας και της μνήμης, της ανθεκτικότητας… Προσωπικά με συγκλόνισε η ικανότητα του δημιουργού αλλά και των εμπνευστών – επιμελητών της έκθεσης να αναδείξουν αφενός την αξία του διαλόγου μεταξύ άυλης και υλικής κληρονομιάς, μεταξύ αρχαίων πολιτισμών και σύγχρονης τέχνης και αφετέρου τον πόνο του τραύματος, της απώλειας της συνοχής ενός μνημείου ή μιας συλλογής και την ανάγκη αποκατάστασης της ασυνέχειάς τους.

Πώς, όμως, μεταφράζουμε στη δουλειά μας, του αρχιτέκτονα-πολεοδόμου, αυτό το πολιτισμικό υπόβαθρο; Με ποιους τρόπους η μνήμη γίνεται, στα σύγχρονα έργα μας, μοχλός ανάπτυξης και καινοτομίας; Ενδεικτικά θα αναφερθώ σε μια πολύ πρόσφατη διεθνή διάκριση: Το γραφείο μας απέσπασε φέτος τον Ιούνιο το βραβείο “European Architectural Heritage Intervention (AHI)” στην κατηγορία Urban Planning, για τη μελέτη του masterplan του αρχαιολογικού χώρου της Αρχαίας Κορίνθου, με τίτλο “Bridging Time and Space: Master Plan for theRegeneration of Ancient Corinth”. Η μελέτη εκπονήθηκε σε συνεργασία με το ΥΠΠΟ, την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κορίνθου και την Αμερικανική Σχολή Κλασσικών Σπουδών στην Αθήνα και ξεχώρισε ανάμεσα  σε πλήθος διεθνών συμμετοχών για την καινοτόμο και ολιστική του προσέγγιση στη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς. Όπως δημοσίευσε η ίδια η Σχολή, “στοχεύει να γεφυρώσει τα ιστορικά στρώματα του αρχαιολογικού χώρου με τις ανάγκες της τοπικής κοινωνίας και των επισκεπτών. Αποτελεί πρότυπο υπεύθυνου και εμπνευσμένου σχεδιασμού για τη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς, συνδυάζοντας παραδοσιακά εργαλεία πολεοδομικής παρέμβασης, με τη βιώσιμη ανάπτυξη και την πρότυπη διαχείριση φυσικών και πολιτιστικών τοπίων. Το δε βραβείο αναγνωρίζει τη δύναμη ενός συλλογικού οράματος για την προστασία και τον επαναπροσδιορισμό των πολιτιστικών τοπίων”, όπως δήλωσε η διευθύντρια της Σχολής, Bonna D. Wescoat.

 

 

Σ.Μ.: Το γραφείο δραστηριοποιείται σε πολλαπλές κλίμακες: από την εθνική χωροταξική στρατηγική και τη διαχείριση του τοπίου, έως τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό. Ποιο είναι το κύριο διακύβευμα όταν καλείστε να ενοποιήσετε διαφορετικά επίπεδα επέμβασης μέσα σε ένα ενιαίο σύστημα σκέψης και πράξης;

Η.Ν.: Δεν είναι τόσο δύσκολο το διακύβευμα, αρκεί να αναζητά κανείς την αλήθεια σε αυτό που κάνει, για να είναι ουσιαστικός και πειστικός. Για να φτάσει κανείς να ενοποιήσει διαφορετικά επίπεδα παρέμβασης στο χώρο με τρόπο δημιουργικό και αναγεννητικό, απαιτούνται ασφαλώς συνεργασίες διεπιστημονικών ομάδων και διαδοχικές προσεγγίσεις.

Αφενός, λεπτομερής ανάλυση και κατανόηση του χώρου και των παραμέτρων που τον καθορίζουν, δίδοντας έμφαση στα χωρικά και πολιτισμικά χαρακτηριστικά όπως και στο τοπίο που αυτά συνθέτουν· αναζήτηση ενός ισχυρού οράματος και μιας προοπτικής που μπορεί να αφυπνίσει τοπικές δυνάμεις και να συνενώσει δράσεις πάνω στις οποίες θα υφάνει κανείς έναν ισχυρό ιστό παρεμβάσεων· προσδιορισμός μιας στρατηγικής για τη σταδιακή προσέγγιση του οράματος, και, εν τέλει, επεξεργασία ενός λεπτομερούς πλέγματος παρεμβάσεων. Στη στρατηγική αυτή σημαντικό ρόλο οφείλουν να παίξουν ο υγιής διάλογος, η διαβούλευση με τους εκάστοτε εμπλεκόμενους φορείς και οι συμμετοχικές διαδικασίες. Η παιδεία αυτή λείπει στον τόπο μας. Όταν όμως καταφέρνει να έχει αποτέλεσμα, τότε μπορεί να αποκτήσει δυναμική και ανθεκτικότητα στον χρόνο. Το έργο ανάπλασης του Φαληρικού Όρμου, το Πάρκο “Αέναον”, σήμερα υπό δημοπράτηση, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα προσήλωσης σε στόχους, συνεχούς διαλόγου και συνεκτικών επιλογών σχεδιασμού που άντεξαν και εξελίχτηκαν μέσα στο χρόνο.

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 301 | Οκτώβριος 2025.

 

Το βραβευμένο αρχιτεκτονικό γραφείο k-division ιδρύθηκε στην Αθήνα το 2013 από τον Μιχάλη Κραουνάκη. Δραστηριοποιείται σε ένα ευρύ φάσμα έργων, από τουριστικές μονάδες και κατοικίες έως επεμβάσεις σε υφιστάμενα κτίρια, αναλαμβάνοντας τον σχεδιασμό σε όλες του τις φάσεις, από τη σύλληψη της αρχικής ιδέας και την αρχιτεκτονική μελέτη μέχρι την επίβλεψη της κατασκευής και το interior design. Κύριο χαρακτηριστικό της δουλειάς τους είναι η επιμονή στη συνθετική ιδέα, η συνεργατική λειτουργία της ομάδας και η ενιαία προσέγγιση, από το γενικό concept έως την κατασκευαστική του εφαρμογή.

 

Σ.Μ.: Το γραφείο σας ιδρύθηκε μέσα στην περίοδο της οικονομικής κρίσης. Ποια ήταν τα καθοριστικά βήματα που σας επέτρεψαν να περάσετε, σταδιακά, σε έργα μεγαλύτερης κλίμακας;

Μιχάλης Κραουνάκης: Η περίοδος της κρίσης υπήρξε κομβική, όχι μόνο γιατί τότε ιδρύθηκε το γραφείο, αλλά και γιατί οι συνθήκες ήταν εξαιρετικά δύσκολες. Έχοντας όμως προσωπικά μια δεκαετή εμπειρία σε άλλο γραφείο, με έργα μικρής και μεσαίας κλίμακας, απέκτησα πολύτιμα εφόδια, τόσο σε επίπεδο τεχνογνωσίας όσο και ψυχικής ανθεκτικότητας, ώστε να μπορέσω να διαχειριστώ τη συγκυρία. Ξεκινήσαμε ουσιαστικά από την αρχή, επενδύοντας στον υπάρχοντα κύκλο πελατών και αναλαμβάνοντας έργα ανεξαρτήτως μεγέθους και αρχιτεκτονικού ενδιαφέροντος.

Αυτή η διαδικασία λειτούργησε για εμάς σαν ένα restart, μια ευκαιρία να αναστοχαστούμε τη φυσιογνωμία του γραφείου και να χτίσουμε σε σταθερές βάσεις. Επενδύσαμε στην ταυτότητά μας, τόσο σε επίπεδο branding και ονόματος, όσο και στην τελική του εικόνα προς τους πελάτες μας, ενώ ταυτόχρονα οργανώσαμε εσωτερικά το γραφείο για να μπορέσει να ανταποκριθεί στις σύγχρονες απαιτήσεις. Με τον χρόνο, αυτή η ενιαία στρατηγική, η οποία αποτυπωνόταν πλέον και στις αρχιτεκτονικές μας μελέτες, άρχισε να αποδίδει. Όταν εμφανίστηκαν τα πρώτα νέα projects, είμασταν έτοιμοι, τόσο οργανωτικά όσο και συνθετικά, ως δομή γραφείου. Η επιμονή μας στην παροχή ολιστικών υπηρεσιών και τη συνέπεια σε όλα τα επίπεδα, μάς οδήγησε σε αναθέσεις μεγαλύτερης κλίμακας, καθώς προφανώς αναγνωρίστηκε η συντεταγμένη αντιμετώπιση των έργων μας.

 

 

Σ.Μ.: Το έργο σας δεν ακολουθεί ένα τυποποιημένο ύφος ή εστιασμένο πεδίο ενασχόλησης. Πώς προσδιορίζετε εσείς το κοινό στο οποίο απευθύνεστε και με ποιον τρόπο επικοινωνείτε την αρχιτεκτονική σας πρόταση;

Μ.Κ.: Πράγματι, δεν έχουμε επιλέξει να ακολουθούμε ένα τυποποιημένο ύφος. Προσαρμόζουμε την αρχιτεκτονική μας γλώσσα ανάλογα με το έργο και τον πελάτη, μένοντας όμως πιστοί στις αξίες και τις αρχές μας. Αυτή η μη τυποποίηση είναι εμφανής και στην ψηφιακή μας παρουσία: το site του γραφείου δεν ακολουθεί τη νόρμα ενός “τυπικού“ αρχιτεκτονικού site. Θεωρούμε ότι όσοι το επισκέπτονται, πιθανότατα αναζητούν κάτι πιο προσωποποιημένο, πιο “tailor made“. Πρόκειται για μια σχέση αλληλεπίδρασης, στην οποία η στόχευση γίνεται συχνά έμμεσα, μέσα από το περιεχόμενο και την αίσθηση που εκπέμπει η δουλειά μας. Η επικοινωνία της αρχιτεκτονικής μας πρότασης ακολουθεί μεθοδολογία σαφή και εύκολα κατανοητή. Αν και ο τρόπος δεν διαφέρει ριζικά από άλλων αρχιτεκτονικών γραφείων, φροντίζουμε από νωρίς να αποσαφηνίζουμε το τελικό αποτέλεσμα. Οι κατόψεις, για παράδειγμα, σπάνια είναι κατανοητές για τον μέσο πελάτη.

Αντίθετα, η εικόνα και ιδίως η τρισδιάστατη μορφή, είναι πιο άμεση και αποτελεσματική. Από την προμελέτη παρουσιάζουμε την ογκοπλασία του έργου, η οποία βοηθά τον πελάτη να δει τον χώρο όπως πρόκειται να υλοποιηθεί. Σε μια εποχή υπερπληροφόρησης και ταχύτατης μετάδοσης εικόνων, προσπαθούμε να προσφέρουμε όχι μόνο έμπνευση, αλλά και γνώση: εξηγούμε τι σημαίνει σχεδιαστικά, τεχνικά και οικονομικά η κάθε πρόταση, “εκπαιδεύοντας“ τον πελάτη με τρόπο δημιουργικό.

 

 

Σ.Μ.: Το σχήμα του γραφείου σας βασίζεται σε μια νεανική ομάδα. Πώς διαμορφώνεται η σχέση ανάμεσα στην προσωπική ευθύνη του κάθε συνεργάτη και τη συλλογική συνθετική διαδικασία;

Μ.Κ.: Στην προσωπική μου επαγγελματική πορεία, είχα την τύχη να εργαστώ σε ένα γραφείο όπου, από πολύ νωρίς, μου δόθηκε η δυνατότητα να αναλαμβάνω πλήρως τον σχεδιασμό και την ευθύνη συγκεκριμένων έργων μεγάλου αναλογικά μεγέθους. Αυτή η εμπιστοσύνη λειτούργησε καταλυτικά για την εξέλιξή μου και το ίδιο μοντέλο εφαρμόζουμε πλέον και στο δικό μας γραφείο, απέναντι στους νέους αρχιτέκτονες που εντάσσονται στην ομάδα μας, δημιουργώντας ένα περιβάλλον μάθησης μέσα από την πράξη. Με αυτόν ακριβώς τον τρόπο εντάχθηκε στο γραφείο η αρχιτέκτονας Δωροθέα Αληγιάννη, την οποία σήμερα θεωρώ αναπόσπαστο κομμάτι της εξέλιξης του γραφείου μας.

Δωροθέα Αληγιάννη: Πιστεύουμε ότι μέσα από αυτή τη διαδικασία ο νέος αρχιτέκτονας εντρυφεί ουσιαστικά στο επάγγελμα, κατανοεί γρήγορα τις απαιτήσεις του ρόλου και βιώνει τόσο την ευθύνη όσο και την ικανοποίηση της δημιουργίας. Βεβαίως, όλα πραγματοποιούνται με την ενεργή εποπτεία των πιο έμπειρων μελών της ομάδας, διασφαλίζοντας την ποιότητα και καθοδήγηση του τελικού αποτελέσματος. Συμπερασματικά, η λειτουργία μας θα έλεγα ότι είναι βαθιά συλλογική. Πριν από κάθε παρουσίαση, αναζητούμε τη διαφορετική άποψη του συνόλου του γραφείου, αξιοποιώντας τον εσωτερικό διάλογο ως μέσο εμπλουτισμού της πρότασης. Αυτή η διαρκής ανταλλαγή σκέψης και ανοιχτού διαλόγου ενισχύει την αρχιτεκτονική ποιότητα και δίνει σε κάθε πρόταση μια συλλογικά επεξεργασμένη ταυτότητα. Για τον λόγο αυτό, η ισορροπία ανάμεσα στην προσωπική ευθύνη και στη συλλογική σύνθεση αποτελεί για εμάς βασικό πυρήνα της αρχιτεκτονικής διαδικασίας.

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 299 | Ιούλιος – Αύγουστος 2025.

Οι Point Supreme, με έδρα την Αθήνα, ιδρύθηκαν το 2008 στο Ρότερνταμ από τη Μαριάννα Ρέντζου και τον Κωνσταντίνο Πανταζή. Η σταδιοδρομία τους περιλαμβάνει το Λονδίνο, τις Βρυξέλλες, το Τόκιο και το Ρότερνταμ, όπου οι αρχιτέκτονες είχαν εργαστεί στους OMA και τους MVRDV. Το γραφείο έχει κερδίσει το 1ο βραβείο για ένα συγκρότημα κοινωνικής κατοικίας στο Τρόντχαϊμ, την προβλήτα του Φαλήρου στην Αθήνα, έναν δημόσιο χώρο στο Τελ Αβίβ, ένα πυροφυλάκιο στο Βέλγιο, τη νέα σχολή αρχιτεκτονικής στη Μασσαλία και ένα κέντρο καλλιτεχνών στο Γκενκ. Μελέτες τους για την πόλη έχουν εκτεθεί στη 13η Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής της Βενετίας, ενώ συχνά διδάσκουν σε διεθνείς σχολές αρχιτεκτονικής, όπως το Πανεπιστήμιο Columbia της Νέας Υόρκης και το EPFL στη Λωζάνη.

 

Σ.Μ.: Τι ήταν αυτό που σας τράβηξε αρχικά στην αρχιτεκτονική; Ποιο ήταν το “σημείο εισόδου“ σας και τι σηματοδότησε την κρίσιμη στιγμή κατά την οποία συνειδητοποιήσατε ότι είχατε δική σας άποψη για αυτή τη δουλειά;

Κωνσταντίνος Πανταζής: Για μένα ήταν δύο στοιχεία: πρώτον, κατάλαβα ότι μέσα από αυτό το επάγγελμα μπορεί κανείς να αλλάξει την εικόνα της πόλης και, δεύτερον, παρατηρούσα από νωρίς πόσο διαφορετικά αισθανόμουν όταν επισκεπτόμουν αλλιώτικα σπίτια, το οποίο μου φαινόταν συναρπαστικό.

Μαριάννα Ρέντζου: Εγώ σπούδασα Ηλεκτρολόγος Μηχανικός και μετά Χημικός Μηχανικός πριν συνειδητοποιήσω ότι η ανάγκη μου για δημιουργία ήταν πιο έντονη από το ενδιαφέρον μου για τα μαθηματικά και τη μηχανική. Η αρχιτεκτονική είναι συναρπαστική γιατί συνδυάζει τον ρεαλισμό με τη μοναδικότητα και τη φαντασία. Υπάρχει μια δομή -είτε πρόκειται για κτίριο, πόλη, εσωτερικό χώρο, έπιπλο- έτοιμη να υποδεχτεί τις ιδιαιτερότητες του χρήστη, της οικογένειας, της κοινωνίας, του αντικειμένου. Ταυτόχρονα η επίδραση της αρχιτεκτονικής είναι πολύ μεγάλη. Αυτό την καθιστά πολύ σημαντική.

 

 

Σ.Μ.: Μία από τις σημαντικές επιρροές στη δουλειά σας ήταν η απασχόλησή σας στους ΟΜΑ, στο Ρότερνταμ. Τι πέρασε από αυτή την εμπειρία στον τρόπο με τον οποίο δουλέψατε στην Ελλάδα, ακόμα και με τρόπους όχι προφανείς;

Κ.Π.: Η δουλειά μας δίπλα στον Ρεμ Κούλχας και τους ΟΜΑ ήταν απολύτως καθοριστική για τον τρόπο που σκεφτόμαστε την αρχιτεκτονική. Στην Ολλανδία νιώσαμε σαν να βάλαμε στο πλάι τις ως τότε σπουδές μας και να ξεκινήσαμε από την αρχή. Καταρχήν στους ΟΜΑ μάθαμε να σχεδιάζουμε μόνο αφότου έχουμε κάνει πρώτα εξονυχιστική έρευνα πάνω στο εκάστοτε θέμα-κτίριο. Το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου σχεδιασμού το περνάμε ακόμα ερευνώντας παραδείγματα από όλη την ιστορία της αρχιτεκτονικής, διεθνούς και ελληνικής, επώνυμης και παραδοσιακής. Και κάθε ιδέα ή πρόταση βασίζεται στο πρόγραμμα, τη λειτουργία, τον τρόπο που ο άνθρωπος θα χρησιμοποιήσει το κτίριο. Ακόμα και αποφάσεις που αφορούν τη μορφή και την εικόνα του κτιρίου, παίρνονται με βάση τη λειτουργία. Το κέντρο είναι ο άνθρωπος-χρήστης, και όχι το κτίριο-αντικείμενο. Τέλος, δεν υπάρχουν απαράβατοι κανόνες και συμβάσεις. Ο αρχιτέκτονας είναι πρώτα σεναριογράφος, και μετά καλλιτέχνης.

Μ.Ρ.: Το ενδιαφέρον στη δουλειά των ΟΜΑ ήταν η κριτική στάση απέναντι στο brief, η τολμηρή πρωτοβουλία όσον αφορά το έργο και τον πελάτη (self-initiation), η αντιμετώπιση της αρχιτεκτονικής σαν πολεοδομία και το ανάποδο -το κτίριο πάντα θα έδινε, θα πρόσφερε κάτι στην πόλη, ενώ η πόλη αντιμετωπιζόταν σαν κτίριο. Η πρότασή μας για την προβλήτα στο Φάληρο είναι ένα καλό παράδειγμα της εμπειρίας μας στους ΟΜΑ. Διευρύναμε το brief, η πρόταση δεν έληγε στην πλατφόρμα αλλά είχε επίδραση σε ολόκληρο το παραλιακό μέτωπο της πόλης.

 

 

Σ.Μ.: Μετά από μία μεγάλη διαδρομή στο εξωτερικό, αποφασίσατε να ανοίξετε το γραφείο σας στην Ελλάδα πάνω στην κορύφωση της κρίσης. Τι ήταν αυτό που σας τράβηξε στο συγκεκριμένο μέρος, τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή;

Κ.Π.: Μας ενδιαφέρει η πόλη, περισσότερο από οτιδήποτε άλλο. Η εμπειρία μας στο εξωτερικό μας άνοιξε τα μάτια σχετικά με το τί είναι η Αθήνα και τί θα μπορούσε να γίνει, τις ιδιαιτερότητές της, τη μοναδικότητά της. Ταυτόχρονα παρατηρούσαμε την έλλειψη προσοχής και οράματος από τη σύγχρονη Ελληνική αρχιτεκτονική ως προς αυτά, και την έλλειψη ελληνικότητας. Θελήσαμε να επινοήσουμε μια νέα, σύγχρονη ελληνική αρχιτεκτονική που γνωρίζει καλά τί συμβαίνει στον υπόλοιπο κόσμο όμως δεν εφαρμόζει το ίδιο διεθνές στυλ τυφλά, αλλά αφομοιώνει στοιχεία ελληνικότητας και ιδιαιτερότητας της ιστορίας, της παράδοσης, του τοπίου και του κλίματός μας και παράγει κάτι μοναδικό, σύγχρονο αλλά και ελληνικό.

Μ.Ρ. Ήταν πολύ ενδιαφέρον ότι αυτό ακριβώς μας είπε το Γιαπωνέζικο περιοδικό a+u (architecture+urbanism) όταν μας ανακοίνωσε ότι θα μας αφιερώσει ένα ολόκληρο τεύχος, πως θεωρεί ότι είμαστε ένα γραφείο διεθνές, αλλά και συγκεκριμένα Ελληνικό.

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 287 | Μάιος 2024.

 

Η KN Group -Κωνσταντίνος Στραταντωνάκης και Νάντια Κωνσταντίνου- είναι διαθεματική αρχιτεκτονική εταιρεία με έδρα την Αθήνα, με μία ξεχωριστή συνεργατική κουλτούρα η οποία της επιτρέπει να αναλαμβάνει πλήθος εξαιρετικά σύνθετων έργων, παρέχοντας ολόκληρο το φάσμα των απαραίτητων υπηρεσιών για την υλοποίησή τους. Ξεκινώντας το 1969 από τον χώρο των επίπλων, η εταιρεία προοδευτικά επεκτάθηκε στο interior design και τις ανακαινίσεις επαγγελματικών χώρων, ενώ το 2000 απέκτησε μορφή δικτύου συνεργατών. Το 2015, η KN Group πήρε τη σημερινή της μορφή, επεκτείνοντας από το 2021 το αντικείμενό της και στην ανάπτυξη ακινήτων για επαγγελματική χρήση.

 

Σ.Μ.: Ποιοι ήταν οι σημαντικότεροι σταθμοί στην πορεία σας και πώς προέκυψαν; Διατηρείτε κάτι από την προηγούμενη εμπειρία σας στη σημερινή δομή της KN Group; Είναι ήδη ορατό κάποιο επόμενο βήμα;

KN.: άμεση σχέση μελέτης και κατασκευής είναι αυτό που διέπει το έργο μας, είτε το αντικείμενο είναι κτίριο είτε έπιπλο. Απαντάμε στις εκάστοτε ανάγκες με ειδικό σχεδιασμό, λαμβάνοντας υπόψιν εξαρχής όλες τις πλευρές υλοποίησης και παράδοσης του έργου, σε αρχιτεκτονικό, αισθητικό, περιβαλλοντικό, τεχνικό, οικονομικό και νομικό επίπεδο. Η νοοτροπία μας διαμορφώθηκε ήδη από την αφετηρία μας, όπου η κατά παραγγελία παραγωγή γραφειακού εξοπλισμού για επαγγελματικούς χώρους μάς έδωσε τη δυνατότητα να υλοποιούμε ευέλικτες λύσεις στις εκάστοτε ανάγκες του πελάτη, επαναπροσδιορίζοντας τα όρια μεταξύ μελέτης και κατασκευής ως seamless. Σήμερα, παραδίδουμε έτοιμους, πλήρως διαμορφωμένους και επιπλωμένους custom-made επαγγελματικούς χώρους, πλέον και σε ιδιόκτητα ακίνητα που αναπτύσσουμε για τον σκοπό αυτό.

 

 

Σ.Μ.: Έχετε σχεδιάσει πλήθος γραφείων για εταιρείες με ισχυρά brands. Πόσο δεσμευτικά είναι τα brand manuals τέτοιων εργοδοτών όσον αφορά τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό και τι βαθμός ελευθερίας υπάρχει σε ένα τέτοιο έργο;

KN.: Ανταποκρινόμενοι στις ανάγκες του πελάτη, ενσωματώνουμε ήδη σε επίπεδο αρχιτεκτονικού σχεδιασμού τους επικοινωνιακούς κώδικές του μέσω ενός concept, που διέπει το έργο. Τα brand manuals των εταιρειών είναι δεσμευτικά σε μεγάλο βαθμό, ωστόσο το κάθε έργο και ο κάθε χώρος που το φιλοξενεί είναι διαφορετικός. Έτσι, εντοπίζουμε σε συνεργασία με το εκάστοτε τμήμα marketing τους σχεδιαστικούς χειρισμούς που μας επιτρέπουν να υλοποιήσουμε μια σύγχρονη και λειτουργική οπτικά λύση, αναζητούμε δηλαδή τρόπους μέσα στη σχεδιαστική διαδικασία που να είναι ωφέλιμοι αρχιτεκτονικά αλλά ταυτόχρονα να ενδυναμώνουν και το brand, παραδίδοντας χώρους όπου όλα τα στοιχεία συνομιλούν αρμονικά.

Η μεγαλύτερη πρόκληση στον τομέα αυτό ήταν το έργο μας ΕΝΑ Campus, όπου αναλάβαμε τη δημιουργία 3.500 θέσεων εργασίας call center σε 33.000m2 για τα μεγαλύτερα brands παγκοσμίως. Αρχικά δημιουργήσαμε την ονομασία του, ΕΝΑ, ως κάτι “πρώτο»“, μοναδικό, ενωτικό. Στη συνέχεια αναπτύξαμε ένα δυνατό concept για τις 6 διαφορετικές ηπείρους σε ισάριθμα κτίρια, ενσωματώνοντας το branding του πελάτη με διαφορετικό τρόπο στο καθένα. Και σε κάθε κτίριο προσαρμόσαμε επιπλέον το branding του κάθε χρήστη σε αρμονία με αυτό του πελάτη, του κτιρίου και του συνολικού concept. Το αποτέλεσμα είναι ένα σύμπαν όπου τα διαφορετικά brands συνυπάρχουν αρμονικά και συνομιλούν μεταξύ τους, ενισχύοντας τη δύναμή τους αλλά και βελτιώνοντας την εμπειρία του χρήστη.

 

 

Σ.Μ.: Πώς έχει τροποποιηθεί ο σχεδιασμός γραφείων στη μετα-Covid εποχή; Με δεδομένη την ανάπτυξη της τηλεργασίας, τελικά οι χώροι τους θα μεγαλώσουν ή θα μικρύνουν; Έχουμε ήδη παρατηρήσει από την αγορά να εξερευνά και τα δύο ενδεχόμενα.

KN.: Γεγονός είναι ότι ο τρόπος με τον οποίο αλληλοεπιδρούμε στον φυσικό χώρο ενός εργασιακού περιβάλλοντος είναι υπό εξέλιξη παγκοσμίως. Εμείς πιστεύουμε στις δυνατότητες που προκύπτουν από τη συνεργασία μέσα στις γραφειακές εγκαταστάσεις. Ανταποκρινόμενοι στις ανάγκες της μετά-Covid εποχής, σχεδιάζουμε ευέλικτες θέσεις εργασίας και πολυμορφικούς χώρους που μπορούν να εξυπηρετήσουν ένα αυξομειούμενο ή και εναλλασσόμενο προσωπικό, ενώ εισάγουμε νέες τεχνολογίες και περισσότερους αυτοματισμούς. Έμφαση επίσης δίνουμε στους ενεργοποιημένους χώρους συναθροίσεων και διαλείμματος είτε αυτοί είναι κλειστοί είτε υπαίθριοι. Η αυξημένη χρήση της τεχνολογίας ως απότοκος κατάσταση της Covid εποχής έχει σημαντικά πλεονεκτήματα, ταυτόχρονα όμως θέτει προκλήσεις για τους εργαζομένους, οι οποίες μας ενδιαφέρουν και μελετούμε μέσω ενός προγράμματος ψηφιακής ευεξίας που αναπτύσσουμε με την ομάδα μας στα γραφεία μας.

 

 

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 276 | Απρίλιος 2023

 

Οι ΟOΑΚ (One Of A Kind Architects) είναι αρχιτεκτονικό γραφείο με επικεφαλής τη Μαρία Παπαφίγκου και τον Johan Annerhed. Με επαγγελματική διαδρομή από την Αθήνα στη Στοκχόλμη και πίσω, τα έργα των ΟΟΑΚ εξερευνούν διάφορες κλίμακες και τυπολογίες σε πολλά μέρη του κόσμου, διατηρώντας πάντοτε την ίδια ευαισθησία για το τοπίο και την ίδια φροντίδα για τις μικρές λεπτομέρειες της καθημερινής ζωής.

 

Σ.Μ.: Ξεκινήσατε τις αρχιτεκτονικές σπουδές σας στη Σουηδία και τις ολοκληρώσατε στην Ελλάδα. Πώς θα περιγράφατε τις διαφορές στην αρχιτεκτονική;

ΟΑ.: Η βασική διαφορά είναι η αίσθηση ευθύνης για το κοινωνικό σύνολο, που είναι βαθιά εγγεγραμμένη στη σουηδική συνείδηση. Στην αίσθηση ευθύνης εντάσσεται και ο σεβασμός που υπάρχει για το περιβάλλον και τη φύση. Όταν ήρθαμε από τη Σουηδία στην Αθήνα για να κάνουμε τη διπλωματική μας, η οποία είχε πολεοδομικό θέμα, μία κοινωνικό-εμπορική συνέργεια, μας αποκάλεσαν σοσιαλιστές, ενώ η αλήθεια είναι ότι αφορούσε ιδέες πολύ πιο σύνθετες για μία κοινωνία, όπου το εμπόριο στηρίζει τον δημόσιο χώρο και το αντίστροφο. Κατ’ αυτόν τον τρόπο πιστεύουμε ότι επιτυγχάνεται η ευημερία και η σωστή ανάπτυξη, όταν λειτουργούν οι συνέργειες μεταξύ ιδιωτικών, δημοσίων και εμπορικών συμφερόντων και όταν όλα συνυπάρχουν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, συμβάλλοντας ολιστικά στην ποιότητα της ζωής των πολιτών. Η αρχιτεκτονική για εμάς, σε όλες τις κλίμακες, οφείλει να υπηρετεί το σύνολο, να διασφαλίζει τις ποιότητες του περιβάλλοντος, να παρέχει το πλαίσιο για συνέργειες αλλά και να δημιουργεί τις κατάλληλες συνθήκες για νέες εμπειρίες.

 

 

Σ.Μ.: Η επαγγελματική σας δραστηριότητα άρχισε στην Αθήνα το 2004, εγκατασταθήκατε στη Σουηδία κατά τη διάρκεια της κρίσης και επιστρέψατε μόνιμα πριν λίγα χρόνια. Τι έχει αλλάξει στο τοπίο της αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα μέσα σε αυτό το διάστημα και πώς ανταποκριθήκατε;

ΟΑ.: Αν στρέψουμε το βλέμμα προς τα πίσω, πιστεύουμε πως η οικονομική κρίση βοήθησε την ελληνική αρχιτεκτονική σκηνή να εξελιχθεί και να φτάσει σε υψηλά επίπεδα αισθητικής αλλά και εμπειρίας. Ίσως επειδή σε αυτούς τους δύσκολους καιρούς υπήρξε ο χρόνος και η ευκαιρία να εκτιναχθεί η δημιουργικότητα αλλά και επειδή σε άλλες χώρες η κρίση δεν ήταν με τον ίδιο τρόπο αισθητή. Αφού ο τόπος μας έχει τον τουρισμό ως κινητήρια δύναμη, παρήγαγε ενδιαφέροντα δείγματα αρχιτεκτονικής και σε ό, τι αφορά στα καταλύματα αλλά και στις παραθεριστικές ιδιωτικές κατοικίες. Το γεγονός ότι ποιοτικά και αισθητικά η αρχιτεκτονική έχει εξελιχθεί από τότε που φύγαμε μέχρι σήμερα μας χαροποιεί ιδιαίτερα. Αισθανόμαστε παράλληλα πως εμείς μπορούμε, κυρίως χάρη στην εμπειρία που έχουμε από το εξωτερικό, να συμβάλλουμε στον διάλογο του πως μπορεί η αρχιτεκτονική στη χώρα μας να επωμιστεί και να αναλάβει ακόμα περισσότερο τις ευθύνες της. Είναι σημαντικό να ξεκινήσουμε να διαχειριζόμαστε με περισσότερη ειλικρίνεια και ταπεινότητα τους όρους «πράσινο», «βιώσιμο», «βιοκλιματικό»: Ένα υπόσκαφο κτίριο παραδείγματος χάριν δεν μπορεί να είναι «βιώσιμο», βάζοντάς στο στη μεγαλύτερη προοπτική των συνεπειών που επιφέρει η κατασκευή του. Μπορεί σίγουρα να είναι η σωστή αρχιτεκτονική λύση αλλά η αφήγηση οφείλει να είναι άλλη…

 

 

Σ.Μ.: Μελετάτε πλήθος τυπολογιών και κλιμάκων, σε πολλά μέρη του κόσμου. Τι μεταφέρετε από το ένα έργο στο άλλο ως εμπειρία και τι μένει σταθερό στη δουλειά σας;

ΟΑ.: Οι αντιδιαμετρικά αντίθετες καταγωγές μας συνέβαλαν στο να συνειδητοποιήσουμε νωρίς ότι είναι αδύνατον να υπάρξει μία αρχιτεκτονική αισθητική που να μπορεί να εφαρμοστεί σε διαφορετικούς τόπους και πολιτισμούς. Προσπαθούμε πάντα να δημιουργούμε έργα με ρίζες και αναφορές στον τόπο τους, όχι έργα για lifestyle, που μπορεί να τα δει κανείς οπουδήποτε. Διανύουμε επίσης μία εποχή που τη διακρίνει αβεβαιότητα και ένα αίσθημα ευθύνης για το μέλλον και την εξέλιξή μας. Η κλιματική αλλαγή αλλά και η βιωσιμότητα σε όλα τα επίπεδα είναι έννοιες που μας απασχολούν σε όλα μας τα έργα και πάντα προσπαθούμε να προσεγγίζουμε με σεβασμό το περιβάλλον, να συμβάλλουμε στην ανάπτυξη του τόπου στον οποίο ανήκει το project και να εμπλουτίζουμε την εμπειρία των χρηστών του. Αυτό που επίσης μεταφέρουμε σε όλα μας τα έργα είναι η «καλή πρακτική» (good practice), κυρίως από τις συνεργασίες μας στα έργα του εξωτερικού που πραγματικά ήταν έως τώρα υποδειγματικές σε ό,τι αφορά στον τρόπο που δουλεύει η ομάδα σχεδιασμού, από το ξεκίνημα μέχρι την υλοποίηση του έργου.

 

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 277 | Μάιος 2023.

O Sir David Alan Chipperfield, CH, αρχιτέκτονας, πολεοδόμος και ακτιβιστής, είναι ο νικητής του Βραβείου Pritzker 2023, κερδίζοντας την υψηλότερη διάκριση της αρχιτεκτονικής για το έργο ολόκληρης της ζωής του. Η δραστηριότητά του καλύπτει πάνω από τέσσερις δεκαετίες, περιλαμβάνοντας πλήθος διαφορετικών τυπολογιών σε πάρα πολλές χώρες του κόσμου. Χωρίς να περιορίζεται μόνο στον τομέα του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού μερικών από τα σημαντικότερα σύγχρονα δημόσια κτίρια -ανάμεσα στα οποία σύντομα θα περιλαμβάνεται και η επέκταση του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου της Αθήνας- ο David Chipperfield, μέσω του Ιδρύματος RIA, δραστηριοποιείται στον χώρο της συμβουλευτικής προετοιμασίας δημόσιων αρχιτεκτονικών διαγωνισμών στην αυτόνομη περιφέρεια της Γαλικίας στην Ισπανία, όπου κατοικεί. Η αποκλειστική συνέντευξή του στο ek magazine, μετά από πρόσκληση του Βραβείου Αρχιτεκτονικής Pritzker, έγινε στις 24 Μαΐου στην Αθήνα, λίγες ώρες πριν την τελετή απονομής στην Αρχαία Αγορά.

 

Σ.Μ.: Ποια είναι τα χαρακτηριστικά μιας καλής προκήρυξης αρχιτεκτονικού διαγωνισμού; Τι δυνατότητες έχουν οι αρχιτέκτονες να διαμορφώσουν τις ερωτήσεις, προτού δώσουν τις απαντήσεις μέσω του σχεδιασμού; Τι νόημα έχουν οι αρχιτεκτονικοί διαγωνισμοί σήμερα και ποιο είναι το ιδανικό πλαίσιο της διεξαγωγής τους;

D.C.: Σε κάθε ανάθεση, ο πελάτης πρέπει να αναλαμβάνει τις ευθύνες του. Προχωρώντας σε μια ανάθεση ή σε έναν διαγωνισμό, κανείς δεν μπορεί να αποκηρύσσει την ευθύνη της σωστής διατύπωσης του ερωτήματος και της ιεράρχησης των προτεραιοτήτων. Επιπλέον, διατηρεί την ευθύνη να παρέχει στα άτομα προς τα οποία απευθύνεται η ερώτηση τις συνθήκες με τις οποίες μπορούν να δώσουν την απάντησή τους. Όμως η διαδικασία της ανάθεσης δεν είναι αρκετά καλά κατανοητή: Αν ο πελάτης πει “έχω ένα οικόπεδο και θέλω εκεί να χτίσω έναν ουρανοξύστη“, τότε ζητάει από τους αρχιτέκτονες να χτίσουν έναν ουρανοξύστη στο συγκεκριμένο οικόπεδο, ενώ αυτό μπορεί εξαρχής να μην ήταν και τόσο καλή ιδέα. Τώρα, ποιος έχει την ευθύνη; Οι αρχιτέκτονες που πρέπει να χτίσουν έναν ουρανοξύστη χωρίς να είναι σίγουροι ότι αυτό είναι το κατάλληλο μέρος, ή ο πελάτης που δεν έλαβε την απαραίτητη επαγγελματική πρόνοια ώστε να το αντιληφθεί αυτό;

Η φήμη των διαγωνισμών είναι ανάμικτη. Στην Ελβετία και, σε κάποιον βαθμό, στη Γερμανία, εάν ένας δημόσιος φορέας αποφασίσει τη διεξαγωγή ενός διαγωνισμού, συχνά αναθέτει πρώτα σε κάποιο αρχιτεκτονικό γραφείο να κάνει ένα «θεωρητικό» πρότζεκτ. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, οι αρχιτέκτονες που κάνουν τη μελέτη διαπιστώνουν ότι δεν είναι τόσο εύκολο να χτιστούν τόσα πολλά τετραγωνικά στο συγκεκριμένο οικόπεδο και ότι το σύστημα κυκλοφορίας που φανταζόταν αρχικά ο φορέας, δεν πρόκειται να δουλέψει.

Αυτό που πρέπει να θέλει ένας νέος αρχιτέκτονας είναι να μπορεί να κατασκευάσει ένα συγκρότημα κατοικιών, ή ένα ωραίο σχολικό κτίριο. Το πρόβλημα είναι ότι σε πολλές περιπτώσεις δεν γίνονται διαγωνισμοί για αυτά τα θέματα, με το δημόσιο σύστημα να μην λειτουργεί καλά. Αυτό που προσπαθούμε να πετύχουμε στη Γαλικία, με το Ίδρυμα RIA, είναι η αναζήτηση τρόπων ώστε να οικοδομήσουμε καλούς, αξιόπιστους διαγωνισμούς -επειδή αν δεν είναι αξιόπιστοι, οι αρχιτέκτονες δεν ασχολούνται στα σοβαρά και τότε αναλαμβάνουν τα εμπορικά γραφεία, τα οποία τους εξαντλούν. Επίσης, οι διαγωνισμοί πρέπει να απλώνονται σε διαφορετικές βαθμίδες. Αν, για παράδειγμα, ο διαγωνισμός αφορά σε ένα αεροδρόμιο, τότε νομίζω ότι ακόμα και το δικό μου γραφείο δεν θα έπρεπε να συμμετέχει μόνο του, χωρίς κάποια σύμπραξη. Είναι υπερβολικά πολύπλοκο θέμα. Θεωρώ ότι είναι λογικό κάποιοι διαγωνισμοί να διεξάγονται με προεπιλογή σε βάση προσόντων, αντί να είναι εντελώς ανοιχτοί και να περιορίζονται σε δεύτερη φάση σε μια βραχεία λίστα των 20. Κυρίως όμως πιστεύω ότι οι διαγωνισμοί δεν θα πρέπει να αφορούν μόνο σε “εμβληματικά“ έργα, επειδή ο κόσμος δεν μπορεί να χτίζεται μόνο μέσα από τέτοια έργα αλλά επίσης μέσα από καλές κατοικίες, καλά σχολεία…

Πολύ θα ήθελα ο ίδιος, ως νέος αρχιτέκτονας στη Βρετανία, να είχα την ίδια ευκαιρία να μάθω, όπως την είχαν κάποιοι από τους Ευρωπαίους συναδέλφους μου στην Ελβετία ή την Αυστρία. Εκεί, οι δικοί τους αρχιτέκτονες ηλικίας 35 ετών μπορούν να κάνουν μία ωραία επέκταση σε ένα σχολικό κτίριο ή έναν σταθμό λεωφορείων. Υπάρχουν εκατοντάδες διαγωνισμοί, οπότε πιστεύω ότι είναι σημαντικό να υπάρχει ένα σύστημα για αυτούς.

Σ.Μ.: Εννοείτε ότι τα εδραιωμένα γραφεία θα έπρεπε να απέχουν από αυτό το επίπεδο;

D.C.: Φυσικά. Θα το έκαναν έτσι κι αλλιώς. Και, σε πολλές Ευρωπαϊκές χώρες, το σύστημα των διαγωνισμών είχε σίγουρα τα πάνω και τα κάτω του. Τις δεκαετίες του ’80 και του ’90 θα έλεγα ότι η Ισπανία είχε ένα πάρα πολύ καλό σύστημα, με αποτέλεσμα πολλοί νέοι αρχιτέκτονες να καταφέρνουν να κερδίζουν διαγωνισμούς, καθώς ήταν σε πολύ ευνοϊκότερη θέση για να το κάνουν. Για τους νέους, ήταν πολύ πιο σημαντικό να κερδίσουν. Μπορούσαν να διαχειριστούν την κλίμακα του έργου; Ναι. Είχαν την εμπειρία για να το κάνουν; Ναι. Είχαν την τεχνική επάρκεια; Ναι. Είχαν την ενέργεια; Εκατό τοις εκατό. Τα μεγαλύτερα γραφεία δεν είχαν τη διάθεση να επενδύσουν τόσο πολύ στο να κερδίσουν οπότε τα νεότερα βρίσκονταν σε σημαντικά πλεονεκτική θέση, εφόσον μπορούσαν να αποσαφηνίσουν τις ερωτήσεις στους κατάλληλους ανθρώπους.

Σ.Μ.: Ποιος είναι ο ρόλος των συλλογικών οργάνων των αρχιτεκτόνων σε αυτό το πλαίσιο; Στην καλύτερη περίπτωση, οι Σύλλογοι Αρχιτεκτόνων μπορούν να λειτουργήσουν ως σύμβουλοι των δημόσιων φορέων. Στη χειρότερη, παρακάμπτονται.

D.C.: Απολύτως. Το έχουμε μάθει αυτό. Στην Αγγλία, για παράδειγμα, η RIBA είναι απελπισία. Ασχολούνται με το μάρκετινγκ. Αυτό που αποφάσισαν 30 χρόνια πριν ήταν να αφοσιωθούν “στην προαγωγή της αρχιτεκτονικής“, με τον ίδιο τρόπο που γινόταν τότε μια καμπάνια σε ολόκληρη τη Βρετανία με στόχο ο πληθυσμός να μάθει να τρώει περισσότερα φρέσκα αυγά. Αυτό όμως που πρέπει πραγματικά να κάνει ένας Σύλλογος Αρχιτεκτόνων είναι να δημιουργεί το περιβάλλον που θα προστατεύει το επάγγελμα.

Αν γίνεται ένας διαγωνισμός, ο Σύλλογος θα πρέπει να εξετάζει την προκήρυξη και να αποφαίνεται ότι “η κριτική επιτροπή δεν έχει τα κατάλληλα προσόντα“. Στη Γερμανία, ας πούμε, σε ένα δημόσιο έργο, είναι υποχρεωτικό η κριτική επιτροπή να απαρτίζεται από περισσότερους ειδικούς και λιγότερους “απλούς πολίτες“ ή “προσωπικότητες“. Πρέπει να υπάρχει ένας αναγνωρισμένος επικεφαλής της επιτροπής. Όλα αυτά πρέπει να ανακοινώνονται πριν τη διεξαγωγή του διαγωνισμού. Ο δημόσιος τομέας λοιπόν έχει πράγματι καλύτερη κουλτούρα διαγωνισμών και, ακόμα κι αν και η Γερμανία πλέον κινείται προς διαφορετική κατεύθυνση, είναι ευθύνη του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων να επανακτήσει αυτό το έδαφος. Επίσης, μία βασική ευθύνη του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων είναι να θέτει αξιοπρεπείς αμοιβές στα βραβεία.

Η ιδέα να εγκαταλείψει η RIBA τα προτεινόμενα ύψη αμοιβών ήταν εντελώς παράλογη, επειδή αυτό σημαίνει ότι οι νέοι αρχιτέκτονες μπορούν να μειοδοτούν εις βάρος των μεγαλύτερων. Όταν είσαι νέος αρχιτέκτονας, το τελευταίο πράγμα που θέλεις είναι να κερδίσεις έναν διαγωνισμό χωρίς αμοιβή. Αν αναρωτηθείς “πρέπει να το κάνουμε;“ φυσικά και το κάνεις, τα δίνεις όλα. Έχεις ξοδέψει τρία χρόνια. Έχεις κάνει ένα ωραίο έργο, δεν έχεις βγάλει καθόλου λεφτά και είσαι εξαντλημένος. Αυτό δεν είναι καλό για ένα νέο γραφείο. Απλώς αφήνεις να σε εκμεταλλεύονται. Ενώ, ας πούμε, στην Ελβετία, αν κερδίσεις έναν καλό διαγωνισμό, η αμοιβή είναι επίσης καλή. Χτίζεις το έργο, αρέσει σε όλους. Έχεις λεφτά στην τράπεζα. Επενδύεις τα λεφτά στο γραφείο σου. Μπορείς να ανέβεις κατηγορία; Ένα αρχιτεκτονικό έργο δεν πρέπει να θεωρείται ως λαχείο. Μπορεί να έρθει κάποιος και να σου πει “ήσουν τόσο τυχερός που κέρδισες“. Ναι, αλλά όχι αν έχεις “πεθάνει“ στην πορεία.

 

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 279 | Ιούλιος – Αύγουστος 2023.

Η Μαρία Κοκκίνου και ο Ανδρέας Κούρκουλας ίδρυσαν μαζί το αρχιτεκτονικό τους γραφείο το 1987. Με σπουδές στην Αθήνα και το Λονδίνο, έχουν ασχοληθεί επαγγελματικά με πλήθος δημόσιων και ιδιωτικών κτιρίων, σε όλες τις κλίμακες σχεδιασμού και το έργο τους δημοσιεύεται συστηματικά τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Εδώ και τρεις δεκαετίες, μαζί με τους συνεργάτες του γραφείου τους, επιμένουν στην αναζήτηση νέων τυπολογιών, καινοτόμων κατασκευαστικών επιλύσεων και πρωτότυπων υλικών, διαμορφώνοντας μία αρχιτεκτονική που ξεχωρίζει.

 

Σ.Μ: Έχετε παρακολουθήσει επαγγελματικά, τη ραγδαία αλλαγή της ελληνικής κοινωνίας από την αρχή μέχρι το τέλος της Μεταπολίτευσης, από τη δεκαετία του ’80 μέχρι και τη δεκαετία της χρεωκοπίας του 2010, παράγοντας αρχιτεκτονικό έργο. Ποιες αλλαγές διαπιστώσατε στο πως γίνεται αντιληπτή η αρχιτεκτονική στην Ελλάδα, στο πώς σχεδιάζεται και χτίζεται, και πώς αυτές οι αλλαγές επηρέασαν τον σχεδιασμό σας;

ΚΚ: Η πτώση της δικτατορίας σήμανε το τέλος της εσωστρέφειας και άνοιξε μια νέα δημιουργική φάση για την ελληνική αρχιτεκτονική. Έλληνες αρχιτέκτονες, σταδιακά και μετ’ εμποδίων, πήραν μέρος στους διεθνείς προβληματισμούς και παρήγαγαν έργο, τόσο στο επίπεδο των κτιρίων, όσο και στην προβληματική για την πόλη. Η οικονομική κρίση ήταν καταστροφική. Έβαλε τέλος σε αυτή την πορεία, στέλνοντας το πιο δυναμικό κομμάτι των νέων αρχιτεκτόνων στο εξωτερικό. Η οικοδομική δραστηριότητα συρρικνώθηκε κατά 90%. Πρόσφατα εμφανίζεται μια μικρή ανάκαμψη, κυρίως στον τουρισμό και, δειλά-δειλά, σε επανάχρηση υπαρχόντων κτιρίων. Το μέλλον της ελληνικής αρχιτεκτονικής θα κριθεί από τη δυνατότητα της χώρας να επαναπατρίσει αυτή τη γενιά και να την εντάξει στην πορεία ανάκαμψης.

 

Σ.Μ: Ο Rem Koolhaas είχε δηλώσει σε ανύποπτο χρόνο και αφού είχε εδραιωθεί ως αρχιτέκτονας, ότι οι αρχιτεκτονικοί διαγωνισμοί είναι άχρηστοι. Ποια είναι η δική σας εμπειρία από τους αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς και ποια η θέση σας στην παραπάνω δήλωση;

ΚΚ: Οι διαγωνισμοί είναι πολύτιμοι, κυρίως γιατί δίνουν τη δυνατότητα σε νέους ανθρώπους να ορθώσουν το ανάστημά τους και να βγουν από την αφάνεια. Η ομάδα της ΟΜΑ, που είχαμε τη μεγάλη ευκαιρία να εργαστούμε τη δεκαετία του ’80, στο Λονδίνο, αποτελεί λαμπρό παράδειγμα αυτής της δυνατότητας που δίνουν οι διαγωνισμοί. Αλλά, όπως κάθε διαγωνιστική διαδικασία, κρίνεται κυρίως από την ποιότητα των κριτικών επίτροπων και τη δυνατότητά τους να αξιολογούν πολύπλευρα. Για το θέμα αυτό πρέπει να σκεφτούμε σοβαρά, εκτιμώντας τα αποτελέσματα αυτής της διαδικασίας στη χώρα μας. Στο ελληνικό ποδόσφαιρο φτάσαμε στη λύση των ξένων διαιτητών.

 

Σ.Μ: Η οικοδομική παραγωγή δεν προκύπτει μόνο από αρχιτέκτονες. Σε ποιους θεωρείτε ότι απευθύνεται η αρχιτεκτονική, και με ποια παραδείγματα από τη δική σας εμπειρία θα μπορούσατε να το εξειδικεύσετε;

ΚΚ: Η αρχιτεκτονική απευθύνεται σε όλους. Σε κάθε φάση του πολιτισμού, αυτό το ”όλοι” παίρνει συγκεκριμένη μορφή. Στη χώρα μας, πέρασε από χιλιάδες κύματα, όπου οι πολιτικοί μηχανικοί και γενικά, οι τεχνικοί, είχαν τη μερίδα του λέοντος. Σταδιακά, από τη μεταπολίτευση και μετά, το κύρος του επαγγέλματος άρχισε να ανεβαίνει. Αλλά πρέπει να συνειδητοποιήσουμε και τις ευθύνες μας και τα τραγικά λάθη μας, κυρίως στα θέματα της πόλης στον 20ο αιώνα. Αυτά, σε μεγάλο βαθμό καταρράκωσαν το κύρος της αρχιτεκτονικής.

 

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 241 | Οκτώβριος 2019

Οι Massouridis Theodoraki Architects αποτελούν έναν χώρο αρχιτεκτονικής δημιουργίας με πολυετή εμπειρία σχεδιασμού και επίβλεψης τουριστικών έργων, κατοικιών, βιομηχανικών, εμπορικών, εκπαιδευτικών και δημόσιων κτιρίων. Συνεχίζοντας μια παράδοση 45 ετών στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό, το interior design και το masterplanning, σήμερα το μελετητικό γραφείο διευθύνεται από τους αρχιτέκτονες Αλέξανδρο Μασουρίδη και Μυρτώ Θεοδωράκη.

 

Σ.Μ: Οι σπουδές σας είναι σε αρχιτεκτονικές σχολές οι οποίες φημίζονται για τη θεωρητική παραγωγή τους, ενώ η αρχιτεκτονική σας είναι προσανατολισμένη στις ανάγκες της αγοράς. Ποια ήταν τα εφόδια που αποκτήσατε σπουδάζοντας εκεί;

MT: Οι σπουδές μας σε πρωτοπόρα πανεπιστήμια, όπως η Bartlett School of the Built Environment στο UCL του Λονδίνου, μας έδωσε τις βάσεις για να μπορούμε να σκεφτόμαστε καινοτόμα και να προσεγγίζουμε τα έργα μας αναζητώντας νέες σχεδιαστικές τάσεις για την κάθε εποχή. Η αρχιτεκτονική δεν είναι μόνο κτίρια και χώροι που μας περιβάλλουν, αλλά εκπέμπει ιδέες, συναισθήματα, εμπειρίες, αναμνήσεις. Δημιουργεί δίκτυα και πολυεπίπεδες συνενώσεις, με σημεία αναφοράς και κόμβους ροής. Είναι αλληλεπίδραση μορφής, λειτουργικότητας, υλικών, κλίμακας, αναλογιών. Αυτή η αρχή, πιστεύουμε ότι διέπει τα έργα μας από το κεντρικό concept μέχρι και τις επιμέρους λεπτομέρειες. Μας βοηθάει, ως επαγγελματίες που πρέπει να προσαρμοζόμαστε στην αγορά, στην τοποθεσία αλλά και στις ιδιαίτερες απαιτήσεις του κάθε έργου, ώστε να το προσεγγίζουμε με πρωτότυπες ιδέες. Ειδικά, στα αστικά ξενοδοχειακά έργα, υπάρχουν αυστηρές προδιαγραφές για την εμφάνιση και την αίσθηση, από την εταιρική ταυτότητα του κάθε operator. Εκεί έρχεται και η πολυετής μας εμπειρία στον τομέα, σε συνδυασμό με τον καινοτόμο σχεδιασμό, ώστε να επιλύουμε το κάθε έργο με σύγχρονες προτάσεις.

 

Σ.Μ: Πώς ορίζεται η αγορά πολυτελείας για την αρχιτεκτονική στην Ελλάδα; Μια και το γραφείο σας έχει ήδη μεγάλη διαδρομή, τι είδους αλλαγές έχετε εντοπίσει μέσα στα χρόνια της λειτουργίας σας και τι θεωρείτε ότι είναι αυτό που έρχεται;

MT: Το αρχιτεκτονικό γραφείο MTArchitects έχει πολυετή εμπειρία στον χώρο, με πολλά high-end έργα ξενοδοχείων, κατοικιών, κτιρίων γραφείων, εκπαιδευτικών και δημοσίων κτιρίων. Έχουμε διαχρονική γνώση του luxury market και παρατηρούμε ότι, ενώ οι βασικές προϋποθέσεις των υψηλών προδιαγραφών σχεδιασμού, ποιότητας και αισθητικής παραμένουν σταθερές, ο τρόπος κατανόησης του χώρου μεταλλάσσεται προς ένα κέλυφος αφήγησης και δημιουργίας αναμνήσεων. Στον τομέα της πολυτελούς φιλοξενίας, οι απαιτήσεις επικεντρώνονται πλέον στην ”εμπειρία“ του επισκέπτη και έχει αναφορές σε πολλαπλά επίπεδα. Ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός λαμβάνει υπόψη του ένα μεγάλο φάσμα δεδομένων που διαπραγματεύονται την ταυτότητα του έργου και της τοποθεσίας του.

Ο επισκέπτης τοποθετείται στο επίκεντρο και ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός έχει ως πρωταρχικό στόχο να αναπτύσσει σημεία αναφοράς που του δημιουργούν αναμνήσεις, δίνοντας σκοπό και νόημα στη φιλοξενία του. Ο χώρος αποκτά ενσυναίσθηση για να φιλοξενήσει την ανάγκη του κάθε ατόμου. Χαρακτηριστικά όπως το φως και η σκιά, ο θόρυβος και η ηρεμία, η υφή, το χρώμα, η θερμοκρασία, το βάρος ή η ελαφρότητα των υλικών, όλα έχουν ξεχωριστή σημασία και λειτουργούν σε συνέργεια. Ένας άλλος παράγοντας που αλλάζει είναι η ένταξη νέων τεχνολογιών στον σχεδιασμό των κτιρίων. Υπάρχει συνεχώς αυξανόμενη ζήτηση συστημάτων για ”έξυπνα“ κτίρια που έχουν διττό σκοπό. Από τη μια είναι η ανάγκη για τον βέλτιστο έλεγχο των συνθηκών διαβίωσης στον χώρο, και από την άλλη είναι ο σεβασμός προς το περιβάλλον, με βιοκλιματικό σχεδιασμό και βιώσιμες προτάσεις.

 

Σ.Μ: Λέμε συχνά ότι τα νέα ξενοδοχεία ”αλλάζουν τον χάρτη της Αθήνας“ συνολικότερα. Ποιες όμως είναι, σύμφωνα με δική σας εμπειρία, οι υποδομές που λείπουν από την πόλη ώστε να μπορεί ένας τέτοιος σχεδιασμός να ευδοκιμήσει χωρίς ούτε να επισκιάζεται από το αστικό περιβάλλον, ούτε όμως να το αγνοεί;

MT: Η Αθήνα είναι μια πόλη με πολύπλευρο χαρακτήρα που συνεχώς εξελίσσεται. Μία πόλη γεμάτη αντιθέσεις και εντάσεις, όπου συνυπάρχει το αρχαίο με το σύγχρονο, το ιδιωτικό με το δημόσιο, το οργανικό με το προσχεδιασμένο. Είναι σύνηθες, στη χώρα μας, να παρατηρούμε την ανάπτυξη των υποδομών παράλληλα με τις ανάγκες που προκύπτουν, παρά να υπάρχει ένας προμελετημένος αρχικός γενικός σχεδιασμός. Το ίδιο συμβαίνει και με την εκρηκτική ανάπτυξη του τουρισμού τα τελευταία χρόνια, που οδήγησε στη ραγδαία αύξηση των ξενοδοχειακών μονάδων, ενώ οι υποδομές και η πολιτεία ακολούθησαν.

Στην έννοια υποδομές συμπεριλαμβάνουμε τους θεσμούς και το νομοθετικό πλαίσιο. Δημιουργούνται, ωστόσο, νέοι πόλοι έλξης και αναδεικνύονται δίκτυα σύνδεσης κομβικών σημείων, όπως ξενοδοχείων, μουσείων, μνημείων, πλατειών. Ο χάρτης της Αθήνας όντως ανανεώνεται και ο περιπλανώμενος έχει νέες προτάσεις εξερεύνησης της πόλης. Σε πολεοδομικό επίπεδο, η συνεργασία ξενοδοχείων και υποδομών, ιδιωτικής και δημόσιας πρωτοβουλίας, είναι αναγκαία για μια λειτουργική και ανθρώπινη πόλη.

 

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 252 | Νοέμβριος 2020

Οι Spaceworkers, που ιδρύθηκαν από τους αρχιτέκτονες Henrique Marques Rui Dinis και την οικονομική διευθύντρια, Carla Duarte με έδρα την πόλη Paredes στη βόρεια Πορτογαλία, ερευνούν νέα παραδείγματα σύγχρονης αρχιτεκτονικής με στόχο την ανάδειξη της στενής σχέσης ανάμεσα στη μορφή και το συναίσθημα. Το έργο τους αντανακλά την πραγματιστική τους προσέγγιση και το κριτικό πνεύμα μέσα από το οποίο ερμηνεύουν το πλαίσιο κάθε μελέτης, ενώ η συνεργασία τους με κάθε πελάτη οδηγεί σε έναν νέο τρόπο αντιμετώπισης και αντίληψης του χώρου, στην αισθητηριακή του διάσταση.

 

Σ.Μ: Ποια παραδείγματα σύγχρονης αρχιτεκτονικής θεωρείτε ότι πραγματοποιούν καινοτομίες, ειδικά όταν στο έργο σας συχνά διαπραγματεύεστε επεμβάσεις σε ιστορικά κελύφη;

SW: Η καινοτομία στην αρχιτεκτονική ή το τι κάνει ένα κτίριο να είναι καινοτόμο, παραμένει θέμα μεγάλης συζήτησης. Θεωρούμε ότι η πραγματική καινοτομία στο πεδίο της αρχιτεκτονικής έχει να κάνει με τον τρόπο που χτίζουμε, δηλαδή υλοποιούμε. Όχι τόσο με τον σχεδιασμό, ο οποίος έρχεται πάντοτε ως απάντηση σε εντελώς απρόβλεπτα και ετερόκλητα προβλήματα. Δεν θα επιλέγαμε παραδείγματα σύγχρονης αρχιτεκτονικής αλλά μια ολόκληρη περίοδο στην ιστορία της αρχιτεκτονικής: τον Μοντερνισμό. Κατά τη γνώμη μας, ο Μοντερνισμός είναι κρίσιμη περίοδος ακριβώς επειδή άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο η αρχιτεκτονική υλοποιείται.

 

Σ.Μ: Είστε και οι δύο απόφοιτοι ενός ιδιωτικού πανεπιστημίου και επιλέξατε να παραμείνετε στην πόλη της καταγωγής σας για να αποκτήσετε την επαγγελματική σας έδρα. Αυτή η συνθήκη, δημιούργησε για εσάς κάποια “απόσταση” από τους εδραιωμένους αρχιτέκτονες στην Πορτογαλία; Πώς φαίνεται αυτό στη δουλειά σας;

SW: Πιστεύουμε ότι τα χρόνια των σπουδών μας δεν είχαν το “βάρος” αυτών των εδραιωμένων αρχιτεκτόνων, αν και ήταν παρόντες καθ’ όλη τη διάρκειά τους, με άλλους τρόπους. Δεν αισθανθήκαμε ότι κάποιος μας τους επέβαλε ως πρότυπο προς μίμηση και τελικά αυτό ήταν ευεργετικό στη διαδρομή μας ως νέοι αρχιτέκτονες. Είχαμε την ευκαιρία να δοκιμάσουμε άλλες προσεγγίσεις, σε διαφορετικό πλαίσιο και έτσι εξακολουθούμε να κάνουμε αρχιτεκτονική μέχρι σήμερα. Το γεγονός ότι η βάση μας είναι η πόλη όπου μεγαλώσαμε -την οποία δεν αφήσαμε ούτε όσο σπουδάζαμε στο γειτονικό Πόρτο- μας οδήγησε σε μια κριτική ματιά. Ξεκινήσαμε με την επιθυμία να μεταμορφώσουμε την περιοχή, δίνοντας στον τοπικό πληθυσμό την ευκαιρία να αντιληφθεί τη σημασία της αρχιτεκτονικής σε αυτόν τον μετασχηματισμό.

 

Σ.Μ: Γιατί δείχνετε τέτοια προτίμηση στο ανεπίχριστο μπετόν στα έργα σας; Δεν σας δυσκολεύουν οι νέοι οικοδομικοί κανονισμοί που προκρίνουν πιο οικολογικά υλικά;

SW: Μας αρέσει πολύ η εμφάνιση και η πλαστικότητα του εμφανούς μπετόν. Αυτό όμως δεν πέρασε στη δουλειά μας ως προσωπική προτίμηση αλλά περισσότερο ως συνέπεια άλλων παραγόντων. Μπορεί να μοιάζει περίεργο, όμως η επιλογή του μπετόν ήρθε σχεδόν αποκλειστικά ως αποτέλεσμα στατικών και οικονομικών αναγκών, σε συνδυασμό με την κατασκευαστική τεχνογνωσία στην περιοχή μας. Τα πρώτα μας έργα ήταν στην Paredes και τα περίχωρά της, όπου οι προωθημένες τεχνικές, έξω από τη συμβατική κατασκευή, ήταν απρόβλεπτες και ιδιαίτερα ακριβές. Ήταν πολύ ευκολότερο να βρούμε ένα συνεργείο που να μπορεί να χτίσει με μπετόν και, δεδομένου ότι από την άποψη της στατικής επάρκειας ήταν η  πιο οικονομικά ισορροπημένη λύση, εκμεταλλευτήκαμε τις αισθητικές ποιότητες του υλικού, κάνοντας οικονομία στα επιχρίσματα και τη συντήρηση. Επιπλέον -όσο αντιφατικό κι αν μοιάζει αυτό- η επιλογή του μπετόν οδήγησε σε μειωμένο περιβαλλοντικό αποτύπωμα, επειδή τα πάντα κατασκευάζονταν επί τόπου στο εργοτάξιο, με τοπικά συνεργεία, καλούπια από τοπική ξυλεία και τοπικά αδρανή.

Αν και η ίδια η παραγωγή του μπετόν δεν είναι οικολογική διαδικασία από μόνη της, η κατασκευή στο σύνολό της, δεδομένου ότι στηρίζεται στην τοπική τεχνογνωσία, είχε αυξημένη βιωσιμότητα, αξιοποιώντας τους ενδογενείς πόρους της περιοχής. Έδωσε, δηλαδή, ώθηση σε μια τοπική οικολογία, ειδικά μέσα στο πλαίσιο της κρίσης του κατασκευαστικού τομέα η οποία συνέπεσε με την έναρξη της δραστηριότητάς μας. Μετά τα πρώτα μας έργα, το μπετόν έγινε ένα είδος προσωπικής μας ταυτότητας, προσελκύοντας πελάτες που έρχονταν σε μας ζητώντας έργα μεκυρίαρχο αυτό το υλικό. Η προσπάθειά μας να μειώσουμε το οικολογικό αποτύπωμα του μπετόν στο ελάχιστο έχει ακόμα πολλές προοπτικές για να εξελιχθεί, με τη χρήση ανακυκλωμένων αδρανών και πρόσθετων που καθαρίζουν τον άνθρακα, καθώς και με ανακυκλωμένο χάλυβα, που βελτιστοποιεί την επίδοση του κατασκευαστικού συστήματος χωρίς υψηλό επιπρόσθετο κόστος. Το μπετόν δεν μπορεί να θεωρείται ως “το ασχημόπαπο” της βιωσιμότητας. Υπάρχουν ακόμα μεγάλα περιθώρια βελτίωσης και πρέπει να εξετάσουμε πολλές επιπλέον εναλλακτικές.

 

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο ετήσιο τεύχος Villas 2022.

Οι doxiadis+ είναι γραφείο μελετών αρχιτεκτονικής και αρχιτεκτονικής τοπίου που ιδρύθηκε το 1999 στην Αθήνα από τον Θωμά Δοξιάδη, από τα πρώτα που ειδικεύτηκαν σε αυτόν τον τομέα όταν στην Ελλάδα η έννοια της αρχιτεκτονικής τοπίου ήταν ακόμα άγνωστη. Μέσα στα είκοσι περίπου χρόνια της δραστηριότητάς του, το γραφείο έχει μεγαλώσει σημαντικά έχοντας συγκροτήσει μία αφοσιωμένη ομάδα 30 ειδικών, απολαμβάνει διεθνή καταξίωση και έχει καταφέρει να αλλάξει εδραιωμένες νοοτροπίες στο ευρύ κοινό μέσα από το υλοποιημένο έργο του. Στο πλαίσιο λειτουργίας των doxiadis+, η πρακτική είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένη με την έρευνα και στηρίζεται στις θεμελιώδεις αρχές που πρεσβεύει το γραφείο από την εποχή της ίδρυσής του: της οικολογίας, της βιοφιλίας και του σχεδιασμού για τον άνθρωπο.

 

Σ.Μ: Έχοντας το υπόβαθρο των πρώτων σας σπουδών στην αρχιτεκτονική, πότε αντιληφθήκατε τι είναι η αρχιτεκτονική τοπίου και πόσο νωρίς αποφασίσατε να διερευνήσετε τις δυνατότητες που προσφέρει;

Θ.Δ: Ξεκίνησα τις σπουδές μου στο τμήμα αρχιτεκτονικής του Harvard, το οποίο συστεγαζόταν τότε με το τμήμα αρχιτεκτονικής τοπίου, οπότε παρατηρούσα τους συμφοιτητές μου να δημιουργούν πράγματα και φόρμες που μου κέντριζαν το ενδιαφέρον περισσότερο από αυτό που έκανα ο ίδιος ως αρχιτέκτονας. Με την ολοκλήρωση του πτυχίου πήρα την απόφαση να σπουδάσω αρχιτεκτονική τοπίου, σε μια εποχή που οι περισσότεροι δεν ήξεραν τι είναι. Ο συναρπαστικός αυτός κόσμος μού προσέφερε μια βαθύτερη κατανόηση της συμβίωσης των ειδών, της σημασίας της βιολογίας και της οικολογίας, καθώς και μια σφαιρική αντιμετώπιση των οικοσυστημάτων του πλανήτη μας.

Από τη μία είμαι αρχιτέκτονας -που σημαίνει ότι έχω επιθυμία να χτίζω– και από την άλλη αντιλαμβάνομαι τα τοπία και την ομορφιά τους αλλά και το πώς αυτά αλλοιώνονται από την κατασκευαστική δραστηριότητα. Ο αρχιτέκτονας θέλει να αφήσει κάτι που μετά τον θάνατό του θα μείνει αιώνιο. Οπότε, όσο πιο μνημειακή είναι η αρχιτεκτονική, τόσο το καλύτερο. Από την άλλη, ως αρχιτέκτονας τοπίου πιστεύω ότι όσο πιο λίγη είναι η παρέμβαση στο τοπίο, τόσο αρμονικότερη είναι η σχέση μας με αυτό. Πρέπει να αποδεχτείς παράλληλα το γεγονός ότι το τοπίο θα αλλοιωθεί με το πέρασμα του χρόνου, γιατί (το τοπίο) είναι κάτι ζωντανό: Είναι φτιαγμένο με ζωντανούς οργανισμούς και ένας από αυτούς είμαστε κι εμείς, επομένως οφείλουμε να το σεβόμαστε για να συμβιώνουμε αρμονικά μαζί του.

 

Σ.Μ: Τι ήταν αυτό που σας έκανε να επιλέξετε ως έδρα σας την Ελλάδα, τη στιγμή όπου η αρχιτεκτονική τοπίου ήταν σχεδόν άγνωστη; Πόσο έχουν αλλάξει οι πελάτες μέσα στο χρονικό διάστημα που έχει περάσει από τότε και πόσο έχετε αλλάξει εσείς;

Θ.Δ: Η αρχιτεκτονική τοπίου καθώς και η σύζευξή της με την αρχιτεκτονική, μέχρι και πριν λίγα χρόνια έμοιαζε απαγορευτική. Όταν επέστρεψα στην Ελλάδα το 1997 από την Αμερική, μιλούσα για διαμόρφωση τοπίου και έβλεπα να με κοιτάνε με ένα βλέμμα απορίας, σαν να μην καταλάβαιναν τι έλεγα. Αυτό που παρατηρούμε είναι ότι μέσα σε αυτά τα 20 χρόνια έχει γίνει πάρα πολύ μεγάλη πρόοδος, σε πολλά επίπεδα. Σε κάθε βήμα μας, οι doxiadis+ συμβάλλουμε με τον καλύτερο δυνατό τρόπο στην αλλαγή αυτής της νοοτροπίας, τόσο διαμέσου των έργων μας όσο και μέσω των διαλέξεων που δίνουμε, σε Ελλάδα και εξωτερικό.

Θα σας δώσω ένα προσωπικό παράδειγμα: Στους Ολυμπιακούς του 2004, εργάστηκα στην Οργανωτική Επιτροπή ως υπεύθυνος για θέματα πρασίνου και υπήρξα Διευθυντής Τομέα Εικόνας της Πόλης. Μέχρι και πριν το 2004, ήταν μόδα, σε όλους τους δήμους, να φυτεύονται φοίνικες. Ύστερα σταμάτησαν και ξεκίνησαν να φυτεύουν επιτέλους ελιές. Σε επίπεδο γραφείου, μπορεί στην αρχή η αειφορία και η αρχιτεκτονική τοπίου να φάνταζαν σαν ένα μακρινό όραμα και ίσως μια πολυτέλεια, πλέον όμως έχουμε καταφέρει να αναπτύξουμε μια σχέση εμπιστοσύνης με τις μεγαλύτερες εταιρίες στην Ελλάδα όσο και με Έλληνες και ξένους ιδιώτες, αναλαμβάνοντας έργα όπως το Μητροπολιτικό Πάρκο Ελληνικού, επανένταξη βιομηχανικών περιοχών, αστικές αναπλάσεις, δημιουργία δημοσίου χώρου και παραθεριστικές κατοικίες.

 

Σ.Μ: Ποια έργα θεωρείτε ως σταθμούς στην πορεία σας και γιατί;

Θ.Δ: Το πιο σημαντικό έργο, αυτό για το οποίο είμαι πιο περήφανος, είναι η ανάπτυξη μιας ομάδας παθιασμένων και εξειδικευμένων συνεργατών, με βάση την Ελλάδα, με την οποία συλλογικά δημιουργούμε διεθνή πρωτοπορία στα οικολογικά έργα αρχιτεκτονικής και τοπίου. Ένα από τα πλέον αντιπροσωπευτικά έργα μας είναι το Landscapes of Cohabitation: 350 στρέμματα πανέμορφου κυκλαδικού τοπίου με βίλες στην Αντίπαρο το οποίο ξεκίνησε το 2000 και συνεχίζει ακόμα. Τότε, μάς κοιτούσαν περίεργα που σχεδιάζαμε με ιθαγενή φυτά. Το έργο αυτό έχει αποτελέσει για εμάς ευκαιρία για βαθιά σκέψη γύρω από τη σχέση του ανθρώπου και της φύσης, στον χώρο και τον χρόνο, καθώς και έρευνας διαμέσου των πειραμάτων, που μας είχε επιτρέψει να αναπτύξουμε τεχνογνωσία. Ως αποτέλεσμα, έχει λάβει αρκετές διεθνείς διακρίσεις: ήταν φιναλίστ για το κορυφαίο διεθνές βραβείο αρχιτεκτονικής τοπίου (Rosa Barba), ενώ έχει γίνει αφιέρωμα στους Financial Times.

Δυστυχώς στην Ελλάδα επιβιώνει μια νοοτροπία που βλέπει το “πράσινο“ σαν συμπλήρωμα. Ως γνήσιοι αρχιτέκτονες και αρχιτέκτονες τοπίου που δημιουργούμε από κτίρια μέχρι αστικούς χώρους, πάρκα και κήπους, αντιμετωπίζουμε τον χώρο, το μπετόν, την πέτρα, το νερό, το φυτό και τον άνθρωπο σαν σύνολο, που του αξίζει να σφύζει από ζωή, αναμένοντας την κλιματική αλλαγή. Με αυτήν ακριβώς τη λογική μελετάμε μια σειρά έργων στην Αθήνα, όπου με προσεκτικά στοχευμένες κινήσεις διαμέσου συγκεκριμένων έργων επιδιώκουμε να φέρουμε μεγάλα αποτελέσματα, τόσο σε επίπεδο οικολογίας όσο και στην ποιότητα ζωής.

Στον λόφο του Στρέφη κρατάμε όλα τα υφιστάμενα στοιχεία, προσθέτοντας τα ελάχιστα για να γίνει πιο ζωντανός, πιο υγιής, πιο όμορφος, πιο προσβάσιμος για όλες τις ηλικίες. Στα έργα του Ελληνικού, τον Πύργο της Μαρίνας, τους δρόμους και τα πεζοδρόμια, τις μικρές πλατείες, το πρώτο τμήμα του Μητροπολιτικού Πάρκου, εξερευνούμε πώς η πόλη του μέλλοντος μπορεί να είναι πιο ανθρώπινη και πιο οικολογική. Στην Ακαδημία Πλάτωνος διαπραγματευόμαστε πώς ένας αρχαιολογικός χώρος μπορεί να είναι και πάρκο γειτονιάς, πώς το αρχαίο στοιχείο μπορεί να συμβιώσει με το σήμερα.

 

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 265 | Μάρτιος 2022

Το βραβευμένο αρχιτεκτονικό γραφείο Mastrominas Architecture ιδρύθηκε το 1984 στην Κω από τον Ηλία Μαστρομηνά, μετά από σπουδές στο Πολυτεχνείο του Μιλάνου και την Αρχιτεκτονική Σχολή του ΑΠΘ. Σήμερα διατηρεί δεύτερη έδρα στην Αθήνα, έχοντας αποκτήσει μεγάλη εμπειρία στον σχεδιασμό ξενοδοχείων, πολυτελών κατοικιών και κτιρίων γραφείων. Ο σχεδιασμός του γραφείου ξεχωρίζει για τη μινιμαλιστική του έκφραση, τη φροντίδα για τη λειτουργικότητα και την ενσωμάτωση στοιχείων της παραδοσιακής ελληνικής αρχιτεκτονικής σε μοντέρνα απόδοση.

 

Σ.Μ: Ξεκινήσατε τις σπουδές σας στο Πολυτεχνείο του Μιλάνου και τις ολοκληρώσατε στη Θεσσαλονίκη. Ποια ήταν τα εφόδια που φέρατε από την Ιταλία και πώς αντιληφθήκατε αρχικά την αρχιτεκτονική στο ελληνικό πλαίσιο; Ποιους θεωρείτε ως σταθμούς στην εξέλιξη του τρόπου με τον οποίο σχεδιάζετε;

Η.Μ: Το 1977 που πήγα στο Μιλάνο, η Ελλάδα αναζητούσε έναν νέο δρόμο στη δημοκρατία και στον σύγχρονο κόσμο. Οι φοιτητές ήμασταν έντονα πολιτικοποιημένοι, γεμάτοι όνειρα και μεγάλη δίψα να μάθουμε πράγματα και να προχωρήσουμε μπροστά. Αυτό που μου προσέφερε το Μιλάνο, είναι κυρίως ο πολιτισμός της βόρειας Ιταλίας, η επαφή με την κουλτούρα και την τέχνη, οι προ-εικόνες που ασυνείδητα υπεισέρχονται στον σχεδιασμό. Στην πλούσια βιβλιοθήκη της Αρχιτεκτονικής Σχολής, ανακάλυψα τους μαέστρους του μοντέρνου κινήματος, Le Corbusier, Mies Van de Rohe, Alvar Aalto και άλλους, που με επηρέασαν βαθιά.

Ο Δημήτρης Φατούρος και η διάλεξη που έδωσε στην Αρχιτεκτονική Σχολή του Μιλάνου, ήταν η αφορμή να επιστρέψω στην Ελλάδα όπου ανακάλυψα τον Πικιώνη, τον Κρόκο αλλά κυρίως τον Άρη Κωνσταντινίδη. Διάβασα όλα τα βιβλία του προσπαθώντας να εμβαθύνω στο έργο του. Η ανάταση της ελληνικότητας στο έργο του μέσα από τη μοντέρνα αρχιτεκτονική και τη λιτότητα του συντακτικού, μα πάνω απ’ όλα η “αλήθεια“ που είναι η κατάθεση ψυχής του αρχιτέκτονα, ήταν αυτό που με καθήλωσε και από τότε έγινε καθημερινός μου στόχος.

Ο πρώτος σταθμός στη δουλειά μου ήταν η συνεργασία μου με τον αείμνηστο Σωτήρη Κουκή, αρχιτέκτονα ξενοδοχείων με έργο σε όλη την Ελλάδα. Δίπλα του έμαθα τη λειτουργία του ξενοδοχείου καθώς και την οργάνωση ενός μεγάλου αρχιτεκτονικού γραφείου. Δεύτερος σταθμός υπήρξε η συνεργασία μου με τους ISV το 2004, ενώ το 2005 αφήνω πρώτη φορά την Κω και εγκαθίσταμαι στην Αθήνα για να συνεργαστώ μαζί τους. Ιδρύσαμε το γραφείο ISV+M με αντικείμενο το real estate, ενώ ταυτόχρονα συνεργαζόμαστε στον σχεδιασμό ξενοδοχείων στην Κω και στην Πάτμο. Τους οφείλω πολλά και τους ευχαριστώ και από αυτή τη θέση.

 

Σ.Μ: Δημιουργήσατε το πρώτο σας γραφείο στην Κω, όπου ειδικευτήκατε στις ανάγκες του τουρισμού, μέσα από μεγάλα ξενοδοχεία και κατοικίες. Αυτή η επιλογή ήταν μονόδρομος;

H.M. Δανειζόμενος τον ορισμό του Άρη Κωνσταντινίδη ότι “οι κατοικίες είναι δοχεία ζωής”, θα έλεγα ότι “τα ξενοδοχεία είναι δοχεία χαράς”, είναι οι χώροι όπου οι επισκέπτες αποβάλλουν το στρες της καθημερινότητας και της εντατικοποιημένης εργασίας των αστικών κέντρων και έρχονται σε επαφή με τη φύση. Τα ερεθίσματα λοιπόν ξεκινούν από την εκρηκτική τουριστική ανάπτυξη της Κω της δεκαετίας του ‘80, όπου τα καταλύματα κατασκευάζονται χωρίς σχεδιασμό, σχεδόν επιτακτικά, προκειμένου να καλύψουν την τεράστια ζήτηση. Για αυτόν τον λόγο, ως φοιτητής στην Αρχιτεκτονική σχολή της Θεσσαλονίκης, επέλεξα το μάθημα της ειδικής κτιριολογίας, με αντικείμενο τα ξενοδοχεία.

Είχα την τύχη να εκπαιδευτώ δίπλα στην καθηγήτρια Ξανθίππη Χόιπελ. Τα θέματα ήταν απαιτητικότερα από διπλωματική, δουλεύαμε μήνες από το πρωί μέχρι το βράδυ για ένα ξενοδοχείο πόλης και για ένα resort. Η εργασία της ομάδας μου αρίστευσε και παρουσιάστηκε στο επόμενο έτος των φοιτητών. Όταν αποφοίτησα, η καθηγήτριά μου, που ήταν τότε μέτοχος του μεγαλύτερου αρχιτεκτονικού γραφείου της Θεσσαλονίκης, “Τζώνος-Χόιπελ-Χόιπελ“ -ο Πάνος Τζώνος είναι άλλος ένας εξαιρετικός καθηγητής- μου πρότεινε να εργαστώ στο γραφείο τους. Επομένως, η Κως δεν ήταν μονόδρομος, ήταν η αγάπη για τον τόπο που με οδήγησε εκεί. Εκ των υστέρων, θεωρώ ότι αν είχα δεχτεί τη θέση στο γραφείο των καθηγητών μου, θα είχα κερδίσει πολύ χρόνο και κόπο για να κάνω τα όποια βήματα έχω κάνει.

 

Σ.Μ: Πότε και γιατί πήρατε την απόφαση να μεταφερθείτε στην Αθήνα και τι αλληλοτροφοδοσία υπάρχει ανάμεσα στις δύο έδρες σας;

H.M: Δουλεύοντας στην Κω, είχα την ευκαιρία να σχεδιάσω ξενοδοχεία από πολύ νεαρή ηλικία, τα περισσότερα εξ αυτών πολύ μεγάλα, έως και 1200 κλίνες. Δεν μπορώ να μην είμαι ευγνώμων γι’ αυτό. Όμως η αγάπη για την αρχιτεκτονική με οδήγησε δύο φορές στην Αθήνα, αρχικά με τη συνεργασία μου με τους ISV και αργότερα με το δικό μου γραφείο, στελεχωμένο με νέους αρχιτέκτονες και interior designers, με στόχο τη μεταλαμπάδευση της πολύχρονης εμπειρίας στους νέους αρχιτέκτονες που με τη σειρά τους εμπλουτίζουν τη δουλειά μας, μέσα από τον πλουραλισμό διαφορετικών ιδεών, προσεγγίσεων και τάσεων.

Το γραφείο της Κω μας τροφοδοτεί με έργα από το νησί, τα οποία μελετώνται κυρίως στην Αθήνα, όπου βρίσκεται η κύρια δύναμή μας. Η επαφή με τις νέες ιδέες, τα νέα προϊόντα, τεχνολογίες και τα υλικά κατασκευής, είναι πιο άμεση και η ενσωμάτωση στον σχεδιασμό μας καταλυτική.

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 272 | Νοέμβριος 2022

Ο David Gianotten είναι αρχιτέκτονας, διευθυντικό στέλεχος της OMA-Office for Metropolitan Architecture. Πέρα από τα αρχιτεκτονικά έργα για τα οποία είναι υπεύθυνος, επιβλέπει τη συνολική οργανωτική και οικονομική διαχείριση, την επιχειρηματική στρατηγική και την ανάπτυξη του γραφείου παγκοσμίως. Εντάχθηκε στην OMA το 2008, εγκαινίασε το παράρτημα του γραφείου στο Χονγκ Κονγκ το 2009 και έγινε εταίρος το 2010, συντονίζοντας τον τομέα Ασίας-Ειρηνικού για επτά χρόνια, ενώ το 2015 επέστρεψε στην Ολλανδία ως Managing Partner. Στις 28 Μαρτίου παρουσίασε πρόσφατα έργα αλλά και τον ανανεωμένο τρόπο λειτουργίας του γραφείου στην Αθήνα, σε εκδήλωση την οποία συντόνισε η Ολλανδική Πρεσβεία και το Ελληνικό Ινστιτούτο Αρχιτεκτονικής.

 

Σ.Μ.: Στην πρόσφατη διάλεξή σας στην Αθήνα, στις 28 Μαρτίου, λέξη-κλειδί ήταν η “βιωσιμότητα“. Πότε και γιατί άρχισε το γραφείο να προβάλλει με τόση έμφαση αυτή τη διάσταση της αρχιτεκτονικής;

David Gianotten: Θεωρώ ότι το να διακοσμεί κάποιος ένα κτίριο με φυτεμένο δώμα και πολλά δέντρα πάνω του, δεν αντιπροσωπεύει τη “βιώσιμη αρχιτεκτονική“ αλλά απλώς το κάνει να μοιάζει με μπρόκολο. Παραμένω -και πάντοτε ήμουν- επιφυλακτικός με φαινόμενα greenwashing που θέλουν να εμφανίζονται ως πρότυπα βιωσιμότητας: Η βιωσιμότητα είναι κάτι πολύ παραπάνω από τη χρήση εργαλείων όπως τα φωτοβολταϊκά και οι πράσινοι τοίχοι για να εκπληρώνονται απλώς κάποιες προδιαγραφές. Στο γραφείο μας, μέχρι τα τελευταία χρόνια, δεν τονίζαμε τόσο προς τα έξω αυτή τη διάσταση των έργων μας, αν και η έννοια της βιωσιμότητας είναι εγγενής στον τρόπο που δουλεύουμε -ο οποίος, από την αρχή, λαμβάνει υπόψιν το περιβάλλον και ανταποκρίνεται σε συγκεκριμένες προγραμματικές απαιτήσεις. Αυτό άρχισε να αλλάζει όταν ξεκίνησα τη συνεργασία μου με τον Ronald Akili, ιδρυτή του ξενοδοχειακού brand Potato Head, το οποίο προάγει τον βιώσιμο τουρισμό. Κάποια στιγμή, όσο δουλεύαμε μαζί πάνω στο resort Potato Head Studios, στο Μπαλί, ο Ronald πήγε για σερφ με τα παιδιά του και συνειδητοποίησε την έκταση του προβλήματος με τα πλαστικά απόβλητα.

Από τότε, το σχέδιό μας για το Potato Head Studios αλλά και οι επόμενες συνεργασίες μας, επικεντρώθηκαν κυρίως στις βιώσιμες σχεδιαστικές προσεγγίσεις και το zero-waste. Πειραματιστήκαμε με διαφορετικούς τρόπους χρήσης τοπικών και ανακυκλωμένων υλικών, ενώ επίσης διερευνήσαμε προσεγγίσεις για τον μηδενισμό των απορριμμάτων που παράγονται από και για τον τουρισμό. Το 2022, η OMA και η Potato Head επιμελήθηκαν από κοινού την έκθεση N*thing is Possible, στο National Design Center της Σιγκαπούρης, με τα αποτελέσματα της έρευνας. Νωρίτερα φέτος εγκαινιάστηκε το AIR Circular Campus and Cooking Club, το οποίο προέκυψε από συνεργασία μεταξύ της OMA, του Ronald και των σεφ Matt Orlando και Will Goldfarb. Το εστιατόριο είναι αφιερωμένο στον πειραματισμό με τη μηδενική παραγωγή αποβλήτων και την εστίαση zero waste. Ουσιαστικά, σε όλα μας τα έργα, η αντίληψή μας για τη βιωσιμότητα, πέρα από τα ενεργειακά ζητήματα, επεκτείνεται στο κοινωνικό σύνολο. Για εμάς, η κοινωνική βιωσιμότητα είναι ζωτικής σημασίας και πάντοτε έχουμε αναφορές στον τόπο -στην κουλτούρα, τις τεχνικές, τα υλικά, τις ανάγκες και τις φιλοδοξίες του.

 

 

Σ.Μ.: Ο τουρισμός ίσως είναι η λιγότερο βιώσιμη βιομηχανία -τόσο περιβαλλοντικά όσο και κοινωνικά. Μπορεί η αρχιτεκτονική των μεγάλων ξενοδοχειακών συγκροτημάτων να κάνει τη διαφορά;

D.G. Είμαι αισιόδοξος, μια και έχω δει από κοντά τη θετική επίδραση που είχε το Potato Head στο Μπαλί, οδηγώντας σε έναν ευρύτερο μετασχηματισμό. Έχουμε σχεδιάσει τα Potato Head Studios ως τμήμα του συγκροτήματος Desa Potato Head, το οποίο περιλαμβάνει κλαμπ και το Katamama Resort. Δεν ασχοληθήκαμε μόνο με την αρχιτεκτονική αλλά επίσης ήμασταν σύμβουλοι για το συνολικό πρόγραμμα και τον τρόπο λειτουργίας του Desa. Σε συνεργασία με την Potato Head, δημιουργήσαμε μια εμπειρία η οποία δεν αποσκοπεί μόνο στην αναψυχή των επισκεπτών αλλά επίσης τους φέρνει σε επαφή με την τοπική κουλτούρα και τους καλλιεργεί την περιβαλλοντική συνείδηση. Με κάθε άφιξη, υπάρχει ένα πακέτο καλωσορίσματος που περιλαμβάνει μία όμορφα σχεδιασμένη υφασμάτινη τσάντα και ένα μεταλλικό μπουκάλι, τα οποία ενθαρρύνονται να χρησιμοποιούν καθ’ όλη τη διάρκεια της παραμονής τους, ελαχιστοποιώντας έτσι τα πλαστικά απορρίμματα.

Η πρακτική αυτή αποδείχτηκε εφικτή και το 2019 είχε ως αποτέλεσμα η επαρχία του Μπαλί να απαγορεύσει εντελώς τα πλαστικά μιας χρήσης. Με όρους πολιτισμού, μέσα στα Potato Head Studios έχουμε σχεδιάσει μία δημόσια πλατφόρμα στο επίπεδο του ισογείου, που παραμένει μονίμως ανοιχτή στην τοπική κοινότητα. Λειτουργούμε προγράμματα που σχετίζονται με την τοπική τέχνη και κουλτούρα και ο χώρος προοδευτικά μετατράπηκε σε τόπο πολιτιστικών ανταλλαγών, είτε εκούσια είτε ακούσια. Η επιτυχία του Desa με έχει πείσει ότι, το να κάνει κάποιος τη διαφορά, είναι εφικτό. Το μόνο που χρειάζεται είναι τόλμη και ένα καλό σχέδιο. Στον τουρισμό, περνώντας καλά, μπορείς ταυτόχρονα να κάνεις το σωστό.

 

 

Σ.M.: Η OMA έχει λειτουργήσει ως σύμβουλος της κυβέρνησης της Σιγκαπούρης στον τομέα της διαχείρισης απορριμμάτων. Για ποιον λόγο ένας τέτοιος θεσμικός φορέας να εμπιστευθεί ένα αρχιτεκτονικό γραφείο, ζητώντας του μια υπηρεσία που δεν έχει να κάνει άμεσα με τον συμβατικό σχεδιασμό, και τι είδους “σχεδιασμός“ θα μπορούσε να ήταν αυτός;

D.G. Η ΟΜΑ είναι γραφείο αρχιτεκτονικού και αστικού σχεδιασμού, όμως διατηρούμε ουσιαστικό, έντονο ενδιαφέρον και για άλλους τομείς. Διαθέτουμε ένα ειδικό think tank που ονομάζεται AMO και ερευνούμε ένα ευρύ φάσμα θεμάτων που αφορούν στο περιβάλλον, όπως το δίκτυο της ενέργειας και η ύπαιθρος. Ένα δείγμα της έρευνάς μας είναι ο οδικός χάρτης Roadmap 2050: A Practical Guide to a Prosperous, Low-carbon Europe, ο οποίος δημοσιεύθηκε το 2010 και εξερευνά το πώς η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να αναπτύξει ένα δίκτυο ενέργειας χωρίς αποτύπωμα άνθρακα μέχρι το 2050. Την περασμένη δεκαετία ερευνήσαμε επιπλέον το ζήτημα της υπαίθρου και εξετάσαμε τις επιπτώσεις της αστικοποίησης αλλά και τις ευκαιρίες που φέρνει. Μέσα από αυτά τα ερευνητικά προγράμματα συγκεντρώσαμε ένα σώμα υλικού με γνώσεις που έχουν διευρύνει κατά πολύ την οπτική μας πάνω στα περιβαλλοντικά ζητήματα.

Αυτή η γνώση και αυτό το διευρυμένο οπτικό πεδίο που διαθέτουμε είναι στοιχεία που επηρεάζουν το χτισμένο έργο μας σε ολόκληρο τον κόσμο. Θεωρώ ότι η μοναδική εμπειρία μας, που συνδυάζει τη θεωρητική διερεύνηση με την πρακτική εφαρμογή, μπορεί να είναι ανεκτίμητη για οποιονδήποτε φορέα. Ως προς το αποτέλεσμα, τώρα, είναι δύσκολο να το προδιαγράψουμε προκαταβολικά. Μπορεί να είναι ένα σχέδιο -για παράδειγμα, ένα δίκτυο ενέργειας- όπως εξίσου θα μπορούσε να είναι ένα σύστημα κατευθύνσεων για τις βέλτιστες πρακτικές στην οικοδομή. Είτε, όπως στην περίπτωση της Σιγκαπούρης, μια πρόταση για το πώς θα μπορούσε η πόλη να αλλάξει την οπτική της σχετικά με τα απορρίμματα και τις πολιτικές διαχείρισής τους, μαθαίνοντας από παραδείγματα που προέρχονται από άλλους τόπους, όπως το Μπαλί.

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 288 | Ιούλιος 2024.

Η Gagos Architecture and Design ιδρύθηκε το 1997 στη Λάρισα από τον interior designer Κώστα Γκάγκο και τον αδελφό του Βαγγέλη, δίνοντας από την πρώτη μέρα πρωταγωνιστικό ρόλο στην αρχιτεκτονική εσωτερικών χώρων, ειδικά στον τομέα της εστίασης. Πάνω από δυο δεκαετίες μετά, η ομάδα έχει μεγαλώσει σημαντικά και διατηρεί δεύτερη έδρα στην Αθήνα, με πολυάριθμα έργα στο ενεργητικό της, ενώ μετρά πλήθος βραβεύσεων. Αυτό που μένει σταθερό στον τρόπο εργασίας του γραφείου είναι η σε βάθος επικοινωνία με τον πελάτη και η προσεκτική διαχείριση των έργων, με μεγάλη φροντίδα στην κατασκευαστική λεπτομέρεια, όσο και αν οι αναθέσεις αυξάνονται διαρκώς σε όγκο και σε συνθετότητα.

 

Σ.Μ: Ξεκινήσατε τη δραστηριότητά σας στη Λάρισα, ενώ πρόσφατα επεκταθήκατε στην Αθήνα. Τι είναι αυτό που σας έχει προσφέρει η έδρα σας στη Λάρισα σε επίπεδο εμπειρίας; Πότε και γιατί κρίνατε απαραίτητο να δημιουργήσετε μια δεύτερη;

ΚΓ: Το να ξεκινήσει κάποιος τα πρώτα του επαγγελματικά βήματα στην επαρχία είναι κάτι που μπορεί μόνο θετικά να προσφέρει. Σε εμπιστεύονται πιο εύκολα και ιδίως όταν δουν ότι κάνεις κάτι διαφορετικό, τότε γίνεσαι εύκολα γνωστός στην κοινωνία. Συγκεκριμένα, η πόλη της Λάρισας χαρακτηρίζεται ως η πόλη του καφέ και της εστίασης. Αυτό ήταν ένα μεγάλο «σχολείο» για μένα, επειδή από την πρώτη στιγμή που άρχισε αυτή η τεράστια και απότομη ανάπτυξη, ήμουν από τους πρώτους στον χώρο και βρισκόμουν στην καρδιά της συγκεκριμένης αλλαγής στη ζωή και τις συνήθειες του κόσμου. Μπορεί η βασική μου έδρα να ήταν στη Λάρισα, όμως σχεδόν όλα τα χρόνια δημιουργούσαμε project σε όλη την Ελλάδα και στο εξωτερικό. Κάπου μέσα στην κρίση άρχισα να επεκτείνω τιςεργασίες μου περισσότερο στην πρωτεύουσα και όταν ένιωσα έτοιμος, περίπου το 2017, δημιουργήσαμε το πρώτο υποκατάστημα στην Αθήνα. Στόχος ήταν μια μεγαλύτερη και ταχύτερη ανάπτυξη, με το να είμαστε πιο κοντά στους μελλοντικούς επενδυτές και υποψήφιους πελάτες μας. Δεν το μετάνιωσα.

 

 

Σ.Μ: Δραστηριοποιείστε στον σχεδιασμό χώρων εστίασης και αναψυχής πάνω από δύο δεκαετίες. Τι είναι αυτό που έχει αλλάξει στις επιθυμίες των πελατών αλλά και στη δική σας οπτική μέσα σε αυτό το διάστημα; Ποια δικά σας έργα θα ξεχωρίζατε ως σταθμούς σε αυτή την πορεία και γιατί;

Κ.Γ: Ένα κατάστημα εστίασης θα πρέπει να είναι όμορφο, με ωραία ατμόσφαιρα, λειτουργικό και σίγουρα να έχει ένα concept. Οφείλεις να συνδυάσεις τα υλικά, τον φωτισμό, να ανακαλύψεις νέα πρωτοποριακά προϊόντα για να τα παρουσιάσεις, με αποτέλεσμα το έργο να ξεχωρίσει και να είναι μοναδικό. Οι εξελίξεις στο design των καταστημάτων εστίασης τρέχουν με πολύ γρήγορους ρυθμούς και η μόδα αλλάζει συνεχώς, προσφέροντας νέες εμπειρίες στον καταναλωτή.

Οι επιχειρηματίες συνεχώς προσπαθούν να σκεφτούν κάτι καινούργιο το οποίο μας μεταφέρουν ως όραμα κι εμείς καλούμαστε να το υλοποιήσουμε. Σε κάθε φάση της καριέρας μου υπήρχαν έργα τα οποία θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως σταθμοί και αν προσπαθούσα να αναφέρω κάποια από αυτά είμαι σίγουρος ότι θα αδικούσα κάποια άλλα. Σε κάθε περίπτωση όμως θα ήθελα να πω ένα μεγάλο ευχαριστώ σε όλους τους επιχειρηματίες που με εμπιστεύτηκαν και με εμπιστεύονται.

 

 

Σ.Μ: Ποια είναι σύμφωνα με τη δική σας εμπειρία η διαφορά αλλά και οι επικαλύψεις ανάμεσα στην αρχιτεκτονική και το interior design και γιατί επιλέξατε να αφοσιωθείτε στον σχεδιασμό εσωτερικών;

Κ.Γ: Η απάντηση είναι μία και συγκεκριμένη: Για να βγει ένα άρτιο και πετυχημένο αποτέλεσμα ο αρχιτέκτονας χρειάζεται τον interior designer και ο interior designer χρειάζεται τον αρχιτέκτονα. Ο συνδυασμός των δύο θα απογειώσει το αποτέλεσμα προς όφελος του πελάτη. Αν πούμε ότι όλοι κάνουμε τα πάντα, συνήθως δεν ισχύει. Αφοσιώθηκα από την πρώτη στιγμή στον σχεδιασμό εσωτερικών χώρων γιατί ήθελα συνεχώς να πειραματίζομαι με νέα υλικά, με ειδικές κατασκευές και με διαφορετικούς, ξεχωριστούς συνδυασμούς χρωμάτων και υλικών. Δεν κρύβω βέβαια ότι τα πρώτα ερεθίσματα μού έδωσε ο πατέρας μου, Αντώνης Γκάγκος, ο οποίος ήταν ξυλουργός και κάθε καλοκαίρι πήγαινα στο εργαστήριό του και γέμιζα από εμπειρίες πάνω στην κατασκευή.

 

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 264 | Ιανουάριος – Φεβρουάριος 2022

Η αρχιτεκτονική ομάδα Divercity (Νικόλας και Δημήτρης Τραβασάρος, Χριστίνα Αχτύπη), με έδρα το Λονδίνο και την Αθήνα, έχει μετατραπεί μέσα σε μία δεκαπενταετία σε ένα διεθνές γραφείο με έντονο ελληνικό χρώμα, που αναλαμβάνει πολύ απαιτητικά κτιριακά έργα σε ολόκληρο τον κόσμο. Παρά τη συσσωρευμένη εμπειρία τους, οι Divercity διατηρούν την ίδια περιέργεια για τα φαινόμενα της σύγχρονης ζωής στο χτισμένο περιβάλλον σαν να έβλεπαν το κάθε έργο για πρώτη φορά. Ίσως το μυστικό της ματιάς τους στον κόσμο να είναι ακριβώς αυτό: Κάθε νέα πρόκληση τροφοδοτείται από τις αρχικές καταβολές τους. Μιλήσαμε με τον ιδρυτή του γραφείου, Νικόλα Τραβασάρο, για την ξεχωριστή αυτή ομάδα, που διαρκώς εμπλουτίζεται με νέα πρόσωπα και νέα έργα, σε νέες τοποθεσίες.

 

ΣΜ: Πώς ξεκίνησε το γραφείο και που βρίσκεται τώρα; Ποιοι είναι οι ρόλοι των διαφορετικών συνεργατών μέσα σε αυτό;

ΝΤ: Το όνομα Divercity ήταν σε μεγάλο βαθμό συμπτωματικό, όπως πολλά ωραία πράγματα στη ζωή μας. Στο ξεκίνημά μας, το 2005, βρεθήκαμε σε μια αλλαγή εποχής: ενώ οι προηγούμενες γενιές είχαν συνηθίσει να εργάζονται σε ένα περιβάλλον με περισσότερα στεγανά, είδαμε να γίνονται ξαφνικά ολοένα και περισσότερα μεγάλα αλλά και μικρότερα έργα στην Ελλάδα με αρχιτέκτονες από το εξωτερικό. Πέραν της εξωστρέφειας και της αισιοδοξίας της χώρας κατά την αρχική φάση της παγκοσμιοποιήσης, παράλληλα, στην εποχή του ίντερνετ και των οικονομικών αεροπορικών εισιτηρίων, ήταν πλέον εύκολο να συνεργαστεί κανείς μ΄ έναν αρχιτέκτονα από οποιοδήποτε μέρος του κόσμου.

Ταυτοχρόνως, ο προσωποπαγής χαρακτήρας των αρχιτεκτονικών γραφείων, που λειτουργούσαν κατά βάση ως ατελιέ του lead architect, έμοιαζε ότι δεν μπορούσε να έχει διάρκεια στην νέα εποχή ως μοντέλο. Είχα πάντα την πεποίθηση ότι το όραμα μιας νεότερης γενιάς αρχιτεκτόνων, που ερχόταν τότε στα πράγματα, θα έβρισκε χώρο έκφρασης μέσα σε σχήματα μεγαλύτερης ανοιχτότητας, τα οποία θα προσέφεραν μεγαλύτερη δυνατότητα οικειοποίησης στα μέλη τους. Ξεκινώντας ως νέοι -τότε αρχιτέκτονες το γραφείο μας επιλέξαμε ένα όνομα όχι προσωποποιημένο, αλλά χαρακτηριστικό της ποικιλομορφίας και της ευελιξίας που θα καθόριζε στη συνέχεια και το πλαίσιο λειτουργίας μας και θα γινόταν το σήμα κατατεθέν μας.

Επίσης, από το 2008, που κάναμε το άλμα στο Λονδίνο, θελήσαμε να συμμετέχουμε στην παγκόσμια συζήτηση από ένα διεθνές κέντρο, με όλα τα ρίσκα και τις ανταμοιβές του. Σήμερα, ο Δημήτρης διευθύνει ως Director το γραφείο μας στην Αθήνα, ενώ η Χριστίνα Αχτύπη είναι Director στο γραφείο μας στο Λονδίνο, στο οποίο ο DanielSilva και ο Μάριος Τριανταφύλλου είναι Associate Directors. Ο δικός μου ρόλος είναι συντονιστικός, ανάμεσα στα δύο γραφεία και τα έργα μας στα διάφορα μέρη του κόσμου.

 

 

ΣΜ: Είστε ένα γραφείο που προσλαμβάνει νέους αρχιτέκτονες από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Τι προβλήματα διαπιστώνετε στη μετάβαση από την εκπαίδευση στο εργασιακό περιβάλλον, με δείγματα από ολόκληρο τον κόσμο;

ΝΤ: Μιλώντας προσωπικά, με βάση την εμπειρία μου ως σπουδαστής αλλά και ως (πρώην) διδάσκων της αρχιτεκτονικής, αντιλαμβάνομαι το περιβάλλον της αρχιτεκτονικής εκπαίδευσης ως έναν διάλογο με ισορροπία μεταξύ θεωρίας και πράξης. Η αρχιτεκτονική διδασκαλία πρέπει να είναι αλληλοτροφοδοτούμενη και αλληλοσυμπληρούμενη σε νόημα με το θεωρητικό, ερευνητικό, σχεδιαστικό ή υλοποιημένο έργο του διδάσκοντα μόνον έτσι μπορεί να γίνει κατανοητή και όχι ως αυτόνομη, αποκομμένη πράξη. Στην Ελλάδα, απουσία δημόσιας αρχιτεκτονικής, χάνεται ένα πολύ μεγάλο κομμάτι που θα μπορούσε να αναδείξει έναν νέο Ισπανό ή Πορτογάλο. Και οι ίδιοι οι αρχιτέκτονες όμως, είναι αρκετά αποκομμένοι από την κοινωνία.

Τα τελευταία είκοσι χρόνια οι αρχιτεκτονικές σχολές στην Ελλάδα αλλά και διεθνώς έχουν πολλαπλασιαστεί, με αποτέλεσμα να γίνεται πρακτικά ολοένα και δυσκολότερη η στελέχωσή τους με διδάσκοντες που να ικανοποιούν, σε κάποιον βαθμό έστω, την παραπάνω συνθήκη. Γίνεται έτσι η αρχιτεκτονική διδασκαλία ολοένα και περισσότερο νεφελώδης και ασαφής, άνευ πραγματικού νοήματος. Αναπόφευκτα, λοιπόν, ζούμε σε μια εποχή επώδυνου αποσυσχετισμού, “ρήξης” μεταξύ του εκπαιδευτικού και του επαγγελματικού περιβάλλοντος.

Μία αισιόδοξη εξέλιξη έρχεται μέσα από τη στροφή του αρχιτεκτονικού ενδιαφέροντος, ειδικά της νεώτερης γενιάς, προς τις νέες τεχνικές σχεδιασμού, όπως για παράδειγμα ο παραμετρικός σχεδιασμός. Χάρη στις εντυπωσιακές τεχνολογικές εξελίξεις γίνεται πλέον δυνατή, κυρίως μέσω του digital fabrication, η υλοποίηση του. Μέσω της διαδικασίας αυτής θα προκύψουν στα επόμενα χρόνια ολοένα και περισσότερες ευκαιρίες που θα σηματοδοτήσουν, αναπόφευκτα, μεγάλες και σημαντικές αλλαγές στην αρχιτεκτονική. Η κατάσταση θυμίζει τις αρχές του 20ού αιώνα όπου, με τη τεχνολογία του μπετόν, ανακαλύφθηκε και κυριάρχησε σταδιακά ένας νέος τρόπος για να σχεδιάζουμε και να χτίζουμε, που τελικά άλλαξε την κοινωνία και τη ζωή μας. Εάν, στο ενδιάμεσο, αναζητήσαμε, ίσως σε μεγαλύτερο βαθμό απ’ όσο εκ των υστέρων αποδείχτηκε γόνιμο, την αρχιτεκτονική καινοτομία στο ευρύτερο πεδίο των συγγενών κοινωνικών επιστημών και θεωριών, μοιάζει να επιστρέφουμε πλέον σταδιακά και πιο εστιασμένα σ’ ένα πεδίο έρευνας που βρίσκεται στον πυρήνα του αρχιτεκτονικού αντικειμένου.

 

 

ΣΜ: Η αρχιτεκτονική ομάδα σας είναι δομημένη πάνω στη δυναμική της ποικιλομορφίας. Τι θέση έχουν οι πελάτες σε αυτό το σχήμα;

ΝΤ: Ο πελάτης είναι για εμάς συνδημιουργός του έργου. Ιδίως στην Ελλάδα, συχνά μιλάμε στην αρχιτεκτονική -εσφαλμένα, κατά τη γνώμη μουγια τον “χρήστη” και αυτό είναι δείγμα της αποκοπής μας από την κοινωνία. Στον “χρήστη” αναγνωρίζει κανείς δικαιώματα χρήσης της πνευματικής του δημιουργίας, όχι δικαίωμα παρέμβασης. Χάνεται, με αυτόν τον τρόπο, ένας κρίσιμος παράγοντας της δημιουργικής διαδικασίας. Από την αρχή της επαγγελματικής μας σταδιοδρομίας είχαμε την τύχη και την ευτυχία να συνεργαστούμε, σε έργα όπως η κατοικία στο Ψυχικό ή το ξενοδοχείο “Κινστέρνα”, για να αναφέρω κάποια ενδεικτικά παραδείγματα, με πελάτες με υψηλό αρχιτεκτονικό όραμα. Τέτοιοι πελάτες, που κινούνται στην παράδοση των “πατρώνων της τέχνης”, έχουν το ειδικό βάρος να κατανοούν και να υποστηρίζουν έμπρακτα μία αρχιτεκτονική με έμφαση στη δημιουργία και το καινούργιο, απολαμβάνοντας τη δικαίωση των επιλογών τους σε βάθος χρόνου.

Υπάρχει όμως και μία παράλληλη πραγματικότητα, η οποία έχει διαμορφωθεί πλέον και στην Ελλάδα, ειδικά στον χώρο του τουρισμού, που έχει έναν άλλου τύπο πελάτη, διέπεται από τελείως άλλο πλαίσιο, απαιτεί άλλους κανόνες συνεργασίας και οδηγεί, βεβαίως, σε διαφορετικό αποτέλεσμα. Σ’ αυτήν υπάρχει απουσία προσωποποιημένου πελάτη, τα κεφάλαια του έργου ανήκουν πλέον σε funds και αναζητούν μέσω της αρχιτεκτονικής τη δημιουργία υπεραξίας με αποκλειστικά ποσοτικά κριτήρια, επιλέγοντας να αγνοούν τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της που είναι πιο δύσκολο να επικοινωνηθούν και να γίνουν αντιληπτά σε πρώτο, άμεσο χρόνο. Αναπόφευκτα λοιπόν, ο μάνατζερ-εκπρόσωπος του πελάτη, που έχει επιφορτιστεί με το παραπάνω “καθήκον”, οδηγείται στις αποφάσεις του με κύριο γνώμονα την εξάλειψη κάθε πιθανού ρίσκου, άρα και καινοτομίας, προτιμώντας την ασφάλεια του μέσου όρου και της επανάληψης. Αισθάνομαι ότι, οι αρχιτέκτονες, βρισκόμαστε ακόμα σε αναζήτηση των εργαλείων χειρισμού της νέας αυτής συνθήκης.

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο τεύχος ek 245 | Μάρτιος 2020.

Ο Ισπανός Fran Silvestre αποφοίτησε αριστεύοντας από την Ανώτατη Τεχνική Σχολή Αρχιτεκτονικής της Βαλένθια το 2001, παίρνοντας με άριστα και το μεταπτυχιακό του στην πολεοδομία από το Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο του Αϊντχόφεν έναν χρόνο μετά, ενώ εργάζονταν παράλληλα στο γραφείο MVRDV. Στη συνέχεια συνεργάστηκε με τον βραβευμένο με Pritzker αρχιτέκτονα Alvaro Siza ως το 2005 που ίδρυσε τους Fran Silvestre Arquitectos, με έργα τα οποία επαναπροσδιορίζουν την αφαιρετικότητα και δίνουν έμφαση στη λευκόχρωμη πλαστικότητα και τις καθαρές γεωμετρίες, επιφέροντας πολλές διακρίσεις και δημοσιεύσεις στον διεθνή τύπο. Με την ολοκλήρωση του διδακτορικού του με έπαινο από το Πολυτεχνικό Πανεπιστήμιο της Βαλένθια (UPV), η ακαδημαϊκή καριέρα του Fran Silvestre συναγωνίζεται πλέον επάξια την επαγγελματική του.

 

Μ.Κ.: Έχετε διδάξει στο Τεχνικό Πανεπιστήμιο του Αϊντχόφεν (TU/e), διδάσκετε στην αρχιτεκτονική σχολή του Πανεπιστημίου της Βαλένθια, έχοντας και τη θέση του Διευθυντή των μεταπτυχιακών σπουδών, ενώ παράλληλα υπήρξατε επισκεπτόμενος καθηγητής σε διάφορες αρχιτεκτονικές σχολές στην Ευρώπη, και τελευταία στο Πανεπιστήμιο του Κάνσας στις ΗΠΑ. Αυτή η εγγύτητα στην αρχιτεκτονική θεωρία τροφοδοτεί και τη δική σας αρχιτεκτονική πρακτική, και με ποιο τρόπο;

F.S.: Η διδασκαλία σου δίνει τεράστια ενέργεια. Εντέλει, δεν είναι παρά μια ανταλλαγή μεταξύ του καθηγητή και των μαθητών. Εάν αυτοί διατηρήσουν το ενδιαφέρον τους, θα σε κρατήσουν και σένα ενήμερο, επικαιροποιημένο, θα διατηρήσουν και την αρχική εξερευνητική σου διάθεση, την περιέργειά σου. Το ταλέντο είναι πάντα παρόν, παίζοντας ενεργό ρόλο στην όλη διαδικα σία, πράγμα που βέβαια συμβαίνει σε όλα τα δημιουργικά επαγγέλματα. Όμως στον συγκεκριμένο τομέα της αρχιτεκτονικής, η διδασκαλία απαιτεί μια πιο προσωπική προσέγγιση.

 

 

Μ.Κ.: Ο σχεδιασμός σας, είτε αφορά κτίρια, είτε έπιπλα ή ακόμα και αιολικούς πύργους, διέπεται από την ουσία του μοντερνισμού. Σύμφωνα με τον Le Corbusier, αυτή τελειοποιείται στην κυκλαδίτικη παραδοσιακή αρχιτεκτονική, με τη Μεσόγειο θάλασσα ως κοινό παρονομαστή· λευκοί όγκοι ρέουσας πλαστικότητας, τίποτα το περιττό, τα πάντα ενσωματωμένα. Τι νέο μπορεί κανείς να προσφέρει σε αυτό το ολοκληρωμένο αισθητικό σύνολο;

F.S.: Υπάρχει πάντα η ποιότητα της συνέχειας που μπορεί κανείς να προσφέρει, σε ένα περιβάλλον-πλαίσιο το οποίο οφείλουμε να σεβαστούμε, κατανοώντας το παράλληλα από τη δική του χωρική και χρονική οπτική γωνία. Με τον τρόπο αυτό δίνουμε αξία σε μια αρχιτεκτονική που αποδεικνύει ότι αντέχει στον χρόνο, χωρίς να καταστεί παρωχημένη.

 

 

Μ.Κ.: Τα έργα σας μοιράζονται την αφαιρετική αισθητική σας προσέγγιση, καθένα με ευδιάκριτες παραλλαγές. Ποιο είναι το κύριο μέλημά σας σχεδιάζοντάς τα;

F.S.: Το επίκεντρο όλων των έργων μου προκύπτει από μια διπλή δέσμευση: τη θέλησή μου να δίνω μια τεχνική απάντηση σε ένα συγκεκριμένο εννοιολογικό πλαίσιο και την επιθυμία μου να διεκδικώ την ομορφιά μέσα από την υλοποιημένη κατασκευή.

 

 

Διαβάστε την πλήρη συνέντευξη στο ετήσιο τεύχος Villas 2018.