Η Casa Gruta είναι μια κατοικία 254τ.μ. στη συνοικία Sisal του Βαγιαδολίδ, στο Μεξικό. Σχεδιάστηκε από τους Salvador Román και Adela Mortera ως ένα κατοικήσιμο γλυπτό. Η χωρική της γλώσσα αντλεί αναφορές από τα σπήλαια, τις φυσικές κοιλότητες και τα cenotes της χερσονήσου του Γιουκατάν.

Η αρχιτεκτονική δεν αναπαράγει αυτούς τους γεωλογικούς σχηματισμούς με κυριολεκτικό τρόπο. Αντίθετα, μεταφέρει την ατμόσφαιρά τους σε μια ακολουθία από περάσματα, αίθουσες και ανοίγματα. Οι χώροι άλλοτε στενεύουν και άλλοτε διευρύνονται. Έτσι, η αντίληψη της κλίμακας μεταβάλλεται κατά την κίνηση μέσα στην κατοικία.

 

 

Είσοδος στη σπηλιά

Ένα υφιστάμενο δέντρο álamo σηματοδοτεί την είσοδο. Στην τοπική παράδοση, το συγκεκριμένο είδος έχει συνδεθεί με την παρουσία υπόγειων σχηματισμών. Η διατήρησή του αποτελεί, επομένως, φυσικό και συμβολικό σημείο εκκίνησης του έργου.

Από το δέντρο, οι επισκέπτες περνούν σε έναν υπαίθριο προθάλαμο πριν εισέλθουν στην κατοικία. Σύμφωνα με τη σχεδιαστική αφήγηση, η διαδρομή παραπέμπει στην τελετουργική προσέγγιση των cenotes από τους αρχαίους Μάγια. Η είσοδος δεν αντιμετωπίζεται ως μια συμβατική θύρα, αλλά ως σταδιακή μετάβαση.

Στη συνέχεια, πιο σκοτεινά και περίκλειστα περάσματα οδηγούν προς φωτεινότερους χώρους και αυλές. Οι μεταβολές στις αναλογίες δημιουργούν έναν ρυθμό συμπίεσης και εκτόνωσης. Παράλληλα, τα ελεγχόμενα ανοίγματα εισάγουν το φως με διαφορετική ένταση.

Ακολουθία από αίθουσες και ανοίγματα

Η εσωτερική οργάνωση αντλεί έμπνευση από τις υπόγειες κοιλότητες. Εκεί, στενές σήραγγες συνδέουν μεγαλύτερες αίθουσες και απρόσμενα ανοίγματα. Η Casa Gruta μεταφέρει την ίδια αρχή στην καθημερινή κατοίκηση.

Κάθε χώρος έχει διαφορετικό χαρακτήρα, αλλά παραμένει μέρος μιας συνεχούς πορείας. Η κατοικία δεν αποκαλύπτεται από ένα μοναδικό σημείο. Οι τοίχοι, τα κατώφλια και οι μεταβολές του φωτός προσφέρουν αποσπασματικές εικόνες των επόμενων χώρων.

Οι υπαίθριες αυλές διακόπτουν την περίκλειστη σύνθεση. Εισάγουν φύτευση, αέρα και φυσικό φως στο εσωτερικό της. Επιπλέον, λειτουργούν ως προεκτάσεις των δωματίων, χωρίς να αναιρούν την προστατευμένη ατμόσφαιρα της κατοικίας.

 

 

Ύλη, φως και χρόνος

Η περιορισμένη υλική παλέτα προέρχεται από τα χρώματα και τις υφές του τοπίου του Γιουκατάν. Οι γήινες επιφάνειες δημιουργούν την εντύπωση ότι η κατοικία έχει λαξευτεί σε μια ενιαία μάζα. Έτσι, οι διαφορετικοί χώροι διατηρούν κοινή υλική ταυτότητα.

Το φως λειτουργεί ως ενεργό συστατικό της σύνθεσης. Κατά τη διάρκεια της ημέρας κινείται πάνω στους τοίχους, αποκαλύπτει τις υφές τους και αλλάζει την αντιληπτή διάσταση των χώρων. Αντίστοιχα, οι σκιές τονίζουν τις γωνίες, τα περάσματα και τις καμπύλες μεταβάσεις.

Ο σχεδιασμός λαμβάνει επίσης υπόψη τη φυσική γήρανση των επιφανειών. Δεν επιδιώκει ένα αμετάβλητο και απολύτως καθαρό τελείωμα. Αντίθετα, επιτρέπει στον καιρό, τη βλάστηση και την καθημερινή χρήση να αφήσουν σταδιακά τα ίχνη τους.

Η Casa Gruta αξιοποιεί τελικά την εικόνα της σπηλιάς για να επανεξετάσει την ανοιχτή τυπολογία της τροπικής κατοικίας. Οι προστατευμένοι εσωτερικοί χώροι, οι ελεγχόμενες αυλές και οι μεταβαλλόμενες αναλογίες διαμορφώνουν ένα καταφύγιο που παραμένει συνδεδεμένο με το κλίμα και τη βλάστηση του Βαγιαδολίδ.

Βιομηχανική αρχαιολογία

Το υφιστάμενο κτίριο είναι ένα από τα σπάνια δείγματα του κινήματος της μπρουταλιστικής αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα, ανεγέρθηκε το 1972 και αποτελεί ένα από πιο σημαντικά έργα του γραφείου Τομπάζη. Λειτούργησε ως flagship της εταιρίας που φιλοξενούσε, η οποία εξειδικεύεται στη βιομηχανική παραγωγή σκυροδέματος.

Η αναγέννηση του υφιστάμενου ιστορικού κτιρίου αποτέλεσε μια ηθική πρόκληση, όσον αφορά το όριο της επέμβασης στην υφιστάμενη δομή. Αξίζει να σημειωθεί ότι, στα 50 χρόνια ζωής του, το κτίριο είχε επιχριστεί σε διάφορες αποχρώσεις-υλικότητες, με τελευταία την απόχρωση της ώχρας, χάνοντας έτσι την αρχική μπρουταλιστική του υφή. Συνεπώς, η πρώτη επέμβαση αφορούσε την επαναφορά της αρχικής (1972) σύστασης σκυροδέματος, σε όλα τα στοιχεία εμφανούς σκυροδέματος του κτιρίου (40.000μ2).

 

Χωρική οργάνωση

Στο εσωτερικό του κτιρίου, στόχος δεν ήταν να μηδενιστεί η επέμβαση μέσω μιας πιστής ανακατασκευής της αρχικής μορφής του. Οι δραστικές χωρικές αναδιατάξεις, στο εσωτερικό, είχαν ως στόχο τη δημιουργία ενός νέου χώρου που βρισκόταν όμως πάντα εκεί, στο «υποσυνείδητο» του κτιρίου, από το 1972.

Αυτή η προσπάθεια καθοδηγήθηκε, κυρίως, από τον κάναβο 1,20m x 1,20m, που αντιστοιχεί στις διαστάσεις του τυπικού στοιχείου της φατνωματικής οροφής. Ο εν λόγω κάναβος αποτέλεσε τη βάση για κάθε σχεδιαστική επέμβαση στο κτίριο: όλα τα αρχιτεκτονικά και ηλεκτρομηχανολογικά στοιχεία του κτιρίου βασίζονται σχεδιαστικά πάνω στον φυσικό και τρισδιάστατα νοητά προβαλλόμενο κάναβο που όρισε η φατνωματική οροφή.

Παράλληλα, με στόχο την ανάδειξη της γεωμετρίας της οροφής ως γενέτειρας δύναμης του όλου σχεδιασμού, απομακρύνθηκε κάθε είδους μηχανολογικός ή άλλος εξοπλισμός, σε αντίθεση με την αρχική κατάσταση του κτιρίου, κατά την οποία η οροφή βρισκόταν επικαλυμμένη με διάφορες ψευδοροφές και άλλα αρχιτεκτονικά και ηλεκτρομηχανολογικά στοιχεία. Έτσι, η έως τώρα «θαμμένη» φατνωματική οροφή λειτουργεί ως σημαντικό αρχαιολογικό εύρημα, το οποίο καθορίζει τη νέα μορφολογία του εσωτερικού του κτιρίου και οδηγεί το χώρο «προς μια απόλυτη αρχιτεκτονική» (Jean Pierre Raynaud – Maison de La Celle-Saint-Cloud).

 

 

Παλέτα υλικών

Βασική επέμβαση στο εσωτερικό του κτιρίου είναι η υλοποίηση ενός ξεκάθαρου λειτουργικού άξονα πρόσβασης σε οριζόντιο επίπεδο, με τις συνεχόμενες υδάτινες επιφάνειες, ενώ σε κατακόρυφο, με τη δημιουργία συστοιχίας αυτοφερόμενων μαρμάρινων πετασμάτων κι ένταξη σε αυτή του κεντρικού κλιμακοστασίου. Εφαρμόζονται γήινα υλικά και μινιμαλιστικές καθαρές γραμμές που αναδεικνύουν τα μπρουταλιστικά στοιχεία του κτιρίου μέσα από την αντίθεση. Εκσυγχρονίζονται, ανασχεδιάζονται και επεκτείνονται τα στοιχεία νερού στο εσωτερικό του κτιρίου ενώ αλλάζει φορά το κεντρικό κλιμακοστάσιο με στόχο την αποσυμφόρηση και τη διαπλάτυνση των οδεύσεων (οριζοντίων και κατακόρυφων) των κοινόχρηστων χώρων. Καθαιρείται ο μεσοόροφος και γίνεται καθολική αναδιάταξη στην περιοχή της εσόδου, με στόχο τη δημιουργία ενός καθαρού και εμβληματικού χώρου υποδοχής, ενώ προστίθενται βοηθητικοί χώροι και γίνεται διάνοιξη προς τον περιβάλλοντα χώρο της αίθουσας εκδηλώσεων του ισογείου με στόχο τη δημιουργία ενός πολυλειτουργικού σύγχρονου χώρου.

Σε όλα τα επίπεδα εφαρμόζονται υπερυψωμένα δάπεδα για τη διέλευση όλων των μηχανολογικών εγκαταστάσεων, αφήνοντας ανέπαφη κι ορατή την φατνωματική πλάκα. Αναδεικνύεται το αίθριο στον χώρο της Διοίκησης και γίνεται περιορισμένη, κατά το δυνατόν, χρήση πλήρων πετασμάτων στον χώρο των κλειστών γραφείων με εκτεταμένη χρήση υάλινων, καθώς και λειτουργική διαρρύθμιση ανοικτού τύπου των γραφειακών χώρων. Τέλος, διανοίγεται υπόγειο, με στόχο τη δημιουργία χώρου κάβας και γευσιγνωσίας.

 

 

Στρατηγική βιωσιμότητας

Όσον αφορά το κέλυφος, ανακατασκευάζονται όλες οι μονώσεις στα δώματα και τους εξώστες, συμπεριλαμβανόμενης της στεγάνωσης και της θερμομόνωσης, αντιμετωπίζονται τα σημεία θερμογεφυρών σε όλες τις οριζόντιες επιφάνειες με ελαχιστοποίησή τους στις κατακόρυφες, χωρίς να επιφέρεται καμία αλλοίωση στις όψεις, ενώ αντικαθίστανται όλα τα εξωτερικά κουφώματα με σύγχρονα θερμο-διακοπτόμενα κουφώματα αλουμινίου και ενεργειακούς υαλοπίνακες. Επιπλέον, ο ηλιασμός αντιμετωπίζεται με συστήματα σκίασης, ενώ εκσυγχρονίζονται και επεκτείνονται τα στοιχεία νερού στο εξωτερικό του κτιρίου για τη δημιουργία φυσικού δροσισμού και βελτίωση του μικροκλίματος.

Ο αρχιτεκτονικός χειρισμός των όψεων είναι διακριτικός, σχεδόν ευλαβικός, όσον αφορά την ανάδειξη του χαρακτήρα και της γενικής φιλοσοφίας του κτιρίου. Θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι η επιλογή των ίδιων υλικών -σκυρόδεμα και γυαλί, αλλά στη σημερινή εκδοχή τους, σχεδόν 40 χρόνια μετά- υπηρετεί καλύτερα τον πυρήνα της αρχικής ιδέας που διέπει όλο το κτίριο, ενώ, συγχρόνως, του προσδίδει μια πολύ πιο σύγχρονη εικόνα.